ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በቴፒ
ቴፒ በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ክልል በሸካ ዞን የምትገኝ የገበያና የቡና ከተማ ናት። ስሟ በገበያው ዛፍ ላይ ንብ ቀፎ ከነበረው ሰው እንደመጣ ይነገራል፤ ይህ ገጽ የቴፒን የገና ታሪክና ወግ ለቤተሰብ ያካፍላል።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በቴፒ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በቴፒ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የቴፒ ገና ታሪክ
በገበያ ዛፍ ላይ ንብ ቀፎ ያስቀመጠ ሰው የሰየመው ቴፒ
ቴፒ በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ክልል በሸካ ዞን የየኪ ወረዳ ትልቋ ከተማ ናት። ስሟ በገበያው ትልቅ ዛፍ ላይ ንብ ቀፎ ካስቀመጠ የመጃንገር ሰው እንደመጣ ይነገራል። በከተማዋ ሕክምና ጣቢያ በ1966፣ መብራት በ1984 ገባ። ቴፒ የኦርቶዶክስና የፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት እንዲሁም መስጊድ ያሉባት የብዙ እምነቶች ከተማ ናት። ገና ጃንዋሪ 7 (ታኅሣሥ 29) ይከበራል፤ የኦርቶዶክስ ምእመናን ከኖቬምበር 25 ጀምሮ የ43 ቀን ጾም ይይዛሉ፤ ጾሙ ሲፈታ የቡና ከተማዋ ቤቶች በጀበና መዓዛ ይሞላሉ።
ጃንዋሪ 7 ቀን 2025፡ የሦስት ቀን ልደትና የቡና ሥነ ሥርዓት
ጃንዋሪ 7 ቀን 2025 ልደት በመላ ኢትዮጵያ ተከበረ፤ በዓሉ ለሦስት ቀን ቆይቷል፤ የእኩለ ሌሊት ቅዳሴና የቤተሰብ መሰባሰብም ነበረው። ብዙ ቤተሰቦች ጾማቸውን ከፈቱ በኋላ ፍየል ወይም ከብት አርደው ከዘመድና ከጎረቤት ጋር ተካፍለዋል። የቡና ሥነ ሥርዓት የቀኑ ዋና አካል ነው፤ በቴፒ ደግሞ ይህ ልዩ ትርጉም አለው፤ ቡናው የሚበቅለው ከከተማዋ አጠገብ ባለው ሰፊ ማሳ ነውና። ልጆች በገና ቀን ጀበናው ሲፈላ የቡናውን ጉዞ ከማሳ እስከ ጽዋ መጠየቅ ይወዳሉ።
6,205 ሄክታር የቡና ማሳና 2,728 ሜትር ከፍታ ያለው የተኛ ተራራ
ከቴፒ አጠገብ በመንግሥት የሚተዳደር የቡና ማሳ አለ፤ ስፋቱ 6,205 ሄክታር ሲሆን በኢትዮጵያ ሁለተኛው ትልቅ ነው፤ በዓመት ከ2,500 ቶን በላይ ያልተፈተገ አረቢካ ቡና ያመርታል። ከቴፒ በስተ ሰሜን ምሥራቅ 2,728 ሜትር ከፍታ ያለው የቴፒ ተራራ አለ፤ የጠፋ ጋሻ መሰል እሳተ ገሞራ ነው። ከተማዋ ራሷ ከባሕር ጠለል በላይ 1,097 ሜትር ላይ ናት። ኮረሪማ፣ ዝንጅብል፣ ማርና ሌሎች ቅመማ ቅመሞች ከአካባቢው ይላካሉ።
የዛሬ ወጎች
- የ43 ቀን ጾመ ነቢያት: የኦርቶዶክስ ምእመናን ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ከእንስሳት የሚገኙ ምግቦችን ሳይበሉ ይጾማሉ፤ በገና ቀን ጾሙን ይፈታሉ።
- ነጭ ባህላዊ የጥጥ ልብስ: ለገና ዋዜማ አገልግሎት ምእመናን ነጭ የጥጥ ነጠላ ይለብሳሉ።
- የሌሊት አገልግሎትና የቤተ ክርስቲያን ዙር: ከምሽቱ 12 ሰዓት እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት የሚዘልቅ አገልግሎት ሲሆን ምእመናን የቤተ ክርስቲያኑን ዙሪያ እየዞሩ ይሄዳሉ።
- የገና ጨዋታ: ሩር የተባለ የእንጨት ኳስ በበትር የሚመታበት የሜዳ ጨዋታ ነው፤ ከሰዓት በኋላ ተጀምሮ እስከ ፀሐይ መጥለቂያ ይቆያል።
- የተካፈለ የገና ማዕድ: ቤተሰቦች ፍየል ወይም ከብት አርደው ማዕዱን ከዘመድና ከጎረቤት ጋር ይካፈላሉ።
- የቡና ሥነ ሥርዓት: ቡና እየተጠበሰና እየተፈላ ቤተሰብና እንግዶች አብረው ይቀመጣሉ።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
የቴፒ ስም በገበያው ዛፍ ላይ ንብ ቀፎ ካስቀመጠ ሰው እንደመጣ ይነገራል፤ አጠገቧ ደግሞ 6,205 ሄክታር የሚሸፍን የቡና ማሳ አለ።
በቴፒ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
በቴፒ ገና መቼ ይከበራል?
በቴፒ ገና ጃንዋሪ 7 ይከበራል፤ ይህም በኢትዮጵያ አቆጣጠር ታኅሣሥ 29 ነው። የኦርቶዶክስ፣ የፕሮቴስታንትና የካቶሊክ ክርስቲያኖች በኢትዮጵያ ያከብሩታል። የ2026 የቴፒ የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይታከላሉ፤ ቀኖቹ እስከዚያ አልተረጋገጡም።
ቴፒ የት ነው የምትገኘው?
ቴፒ በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ክልል በሸካ ዞን ውስጥ የምትገኝ ሲሆን የየኪ ወረዳ ትልቋ ከተማ ናት። ከባሕር ጠለል በላይ 1,097 ሜትር ላይ ትገኛለች፤ ለአካባቢው የገበያና የንግድ ማዕከል ሆና ቆይታለች።
የቴፒ ስም ከየት መጣ?
የቴፒ ስም በገበያ ቦታ በሚገኝ ትልቅ ዛፍ ላይ ንብ ቀፎ ካስቀመጠ የመጃንገር ሰው እንደመጣ ይነገራል። ልጆች የንብና የማር ታሪክ ይወዳሉ፤ ስለዚህ ይህ የስም ታሪክ ስለ ከተማቸው ለመማር ጥሩ መግቢያ ነው።
በቴፒ ጉብኝት የሚያስደንቅ የቡና ማሳ አለ?
አዎ፣ ከቴፒ አጠገብ በመንግሥት የሚተዳደር የቡና ማሳ አለ፤ ስፋቱ 6,205 ሄክታር ሲሆን በኢትዮጵያ ሁለተኛው ትልቅ ነው። በዓመት ከ2,500 ቶን በላይ ያልተፈተገ አረቢካ ቡና ያመርታል። በገና ቀን የሚፈላው ቡና ከዚህ አካባቢ ጋር ቅርብ ዝምድና አለው።
ከቴፒ አካባቢ ምን ምርቶች ወደ ውጭ ይላካሉ?
ከቴፒ አካባቢ ኮረሪማ፣ ዝንጅብል፣ በቆሎ፣ ማር፣ ሰም፣ ጣውላ፣ ሸንኮራ አገዳ፣ ሙዝ፣ ማንጎና ሌሎች ፍራፍሬዎች ይላካሉ። አካባቢው የኢትዮጵያ የእርድ ምርት ማዕከል እንደሆነም ይነገራል። ልጆችን ወደ ገበያ ወስደው የቅመማ ቅመሞችን ሽታ ማስተዋወቅ ይቻላል።
በቴፒ አካባቢ የሚኖሩ ሕዝቦች እነማን ናቸው?
የቴፒ ዙሪያ ለረዥም ጊዜ የብዙ ሕዝቦች መኖሪያ ነው፤ መጃንገር፣ ሸካቾ፣ ሸኮ፣ ካፊቾና ኦሮሞ በብዛት ይኖራሉ። አብዛኞቹ የከተማዋ ነዋሪዎች ወይም ወላጆቻቸው ከሌሎች የኢትዮጵያ ክፍሎች የመጡ ናቸው። ስለዚህ የገና ሰላምታ በተለያዩ ቋንቋዎች ይሰማል።
በቴፒ ምን ዓይነት አብያተ ክርስቲያናት አሉ?
በቴፒ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስና የፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት አሉ፤ መስጊድም አለ። ስለዚህ የገና ዋዜማ አገልግሎትና ጃንዋሪ 7 የሚከበረው ማዕድ በእነዚህ ማኅበረሰቦች ዘንድ ይታወቃል። ከተማዋ ለብዙ እምነቶች መኖሪያ ናት።
ቴፒ ከሌሎች ከተሞች ጋር በመንገድ እንዴት ተገናኝታለች?
እ.ኤ.አ. በ1988 ዓመቱን ሙሉ የሚያገለግሉ መንገዶች በሦስት አቅጣጫ ደርሰውላታል፤ ወደ ደቡብ ሚዛን ተፈሪ፣ ወደ ደቡብ ምሥራቅ ሺሸንዳ (ወደ ቦንጋ አቅጣጫ)፣ ወደ ሰሜን ጎሬ። ቴፒ አየር ማረፊያም አላት፤ የኢትዮጵያ አየር መንገድ ከ1960ዎቹ ጀምሮ በረራ አድርጎባታል።
የሚዛን ቴፒ ዩኒቨርሲቲ ቴፒ ውስጥ ነው?
አዎ፣ ሚዛን ቴፒ ዩኒቨርሲቲ የምሕንድስናና የሳይንስ ፋኩልቲውን በ2009 በቴፒ ከፈተ፤ አንድ የዩኒቨርሲቲው ግቢ በከተማዋ ይገኛል። ልጆች በከተማቸው ዩኒቨርሲቲ መኖሩን ሲያውቁ ስለ ወደፊት ትምህርታቸው ማለም ይጀምራሉ።
ከቴፒ አጠገብ የሚገኘው ተራራ ምንድነው?
ከቴፒ ሰሜን ምሥራቅ ቴፒ የሚባል 2,728 ሜትር ከፍታ ያለው እሳተ ገሞራ ተራራ አለ። እሱ የጠፋ ጋሻ መሰል እሳተ ገሞራ ነው፤ ልጆች ስለ ጠፋ እሳተ ገሞራ መስማት ይወዳሉ። ከተማዋ ከእሱ በጣም ዝቅ ብላ 1,097 ሜትር ላይ ናት።
ከገና በፊት የሚጾመው ጾም ስንት ቀን ነው?
የኦርቶዶክስ ምእመናን ጾመ ነቢያትን ለ43 ቀን ይጾማሉ፤ የሚጀምረው ኖቬምበር 25 ነው። በዚህ ጊዜ ሥጋ፣ ወተት፣ እንቁላልና ሌሎች ከእንስሳት የሚገኙ ምግቦች አይበሉም። በገና ቀን ቤተሰብ ተሰብስቦ ጾሙን ይፈታል።
በቴፒ ሰዎች ለገና ምን ይለብሳሉ?
ብዙ ምእመናን ለገና ዋዜማ አገልግሎት ነጭ የባህል ልብስና ነጠላ ይለብሳሉ። ልጆችም ከወላጆቻቸው ጋር ነጭ ለብሰው ሲሄዱ ዕለቱ ልዩ ቀን መሆኑ ይሰማቸዋል። ቴፒ ሞቃት ስለሆነች ቀጭኑ የጥጥ ነጠላ ምቹ ነው።
የገና ዋዜማ አገልግሎት እንዴት ይካሄዳል?
አገልግሎቱ ከምሽቱ 12 ሰዓት አካባቢ ተጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ሊዘልቅ ይችላል። ምእመናን በቤተ ክርስቲያኑ ዙሪያ ረዥም ዙር እየሄዱ ይሳተፋሉ። ለትንንሽ ልጆች ቀድሞ ማረፍና ለሌሊቱ የሚሆን ልብስ መያዝ ይመከራል።
የእረኞች ጨዋታ በገና ሰሞን እንዴት ተጀመረ?
የገና ጨዋታ ኢየሱስ በተወለደበት ሌሊት እረኞች መንጋቸውን እየጠበቁ ከተጫወቱት እንደመጣ ይታመናል። ሁለት ቡድኖች ሩር የተባለ የእንጨት ኳስ በበትር ይመታሉ። በከተማ እየቀነሰ ቢሆንም በገጠር አሁንም ይጫወታል።
በገና ጨዋታ ማን ሊጫወት ይችላል?
በገና ጨዋታ ማዕረግ አይታይም፤ ጌታ ከአገልጋዮቹ ጋር በአንድ ሜዳ ላይ ሊጫወት ይችላል። ሁለት አረጋውያን ከተመልካቾች መካከል ዳኛ ይሆናሉ። ጨዋታው ከሰዓት በኋላ ተጀምሮ እስከ ፀሐይ መጥለቂያ ሊቆይ ይችላል።
በቴፒ የቡና ሥነ ሥርዓት በገና ለምን አስፈላጊ ነው?
የቡና ሥነ ሥርዓት የገና ክብረ በዓል የታወቀ አካል ነው፤ ቡና ተጠብሶና ተፈልቶ ቤተሰብና እንግዶች አብረው ይቀመጣሉ። ቴፒ በቡና ማሳ የምትታወቅ ስለሆነች ልጆች ከጽዋ ቡና በስተጀርባ ያለውን ታሪክ ለመማር ጥሩ አጋጣሚ ነው።
ልደት በ2025 ጃንዋሪ 7 ስንት ቀን ቆየ?
የ2025 ገና ጃንዋሪ 7 ውሎ ለሦስት ቀን ተከብሯል። በላሊበላ በሺዎች የሚቆጠሩ ምእመናንና ጎብኚዎች ተሰበሰቡ፤ በየከተማው ቤተሰቦች ረዥሙን ጾም ፈተው ተሰባሰቡ። በቴፒም ቤተሰቦች ማዕዱን ከጎረቤት ጋር ተካፍለው በቡና አክብረዋል።
ገና ለምን ከዲሴምበር 25 በኋላ ይውላል?
ኢትዮጵያ የጁሊያን አቆጣጠርን ትከተላለች፤ ይህም ከግሪጎሪያኑ 13 ቀን ወደ ኋላ ይቀራል። ስለዚህ ገና ጃንዋሪ 7 ይውላል። ልጆች ይህን ሁለት የተለያዩ የቀን መቁጠሪያዎች እንዳሉ በማሳየት ሊረዱት ይችላሉ።
የቴፒን ገና ለትንሽ ልጅ እንዴት ማስረዳት ይቻላል?
ገና የኢየሱስ ክርስቶስ የልደት በዓል እንደሆነ በመንገር ይጀምሩ። ከዚያ የቴፒ ስም ከንብ ቀፎ እንደመጣ፣ አጠገቧ ትልቅ የቡና ማሳ እንዳለና ቤተሰብ በገና ተሰብስቦ ቡና እንደሚጠጣ ያጫውቱት። አጭር ታሪክ ለትንንሽ ልጆች ይመቻል።
የ2026 የቴፒ የገና ዝግጅቶች መቼ ይታወቃሉ?
የ2026 ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ በRally Takes the Train የቴፒ የገና መመሪያ ላይ ይጨመራሉ፤ ቀንና ቦታ እስከዚያ አልተረጋገጠም። እስከዚያው ይህን ታሪክ ከልጆችዎ ጋር ማንበብ ጥሩ ዝግጅት ነው።
ምንጮች
- Tepi, Ethiopia, Wikipedia
- Ethiopian Christmas, Wikipedia
- Christmas arrives in Ethiopia, Africanews
- Unique Features of Ethiopian Christmas 'Genna', Ethiopian News Agency