ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በሶዶ
ሶዶ የወላይታ ዞን መናገሻ ስትሆን ከባሕር ጠለል በላይ ከ1,600 እስከ 2,100 ሜትር ከፍታ ላይ ትገኛለች። ገና እዚህ ከ43 ቀን ጾም በኋላ ታኅሣሥ 29 ቀን ይከበራል። ወላይታዎች ከገና በተጨማሪ በ2025 በዩኔስኮ የተመዘገበውን የራሳቸውን አዲስ ዓመት ጊፋታን ያከብራሉ።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በሶዶ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በሶዶ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የሶዶ ገና ታሪክ
ከ43 ቀን ጾም በኋላ የሚመጣው የሶዶ ገና
በሶዶ ገና ከመድረሱ 43 ቀን በፊት ጾመ ነቢያት ይጀምራል። የኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ሥጋ፣ ወተትና እንቁላል ሳይበሉ ይጾማሉ። ገና የኢየሱስ ክርስቶስ ልደት ሲሆን ጃንዋሪ 7 ቀን፣ በኢትዮጵያ አቆጣጠር ደግሞ ታኅሣሥ 29 ይውላል። በ2007 ቆጠራ መሠረት ከሶዶ ነዋሪዎች 54.6 በመቶው ኦርቶዶክስ፣ 38.4 በመቶው ፕሮቴስታንት ነበሩ፤ ከተማዋ የሶዶ ሆሳዕና ካቶሊክ ሐዋርያዊ ቪካሪያት መቀመጫም ናት። በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ፣ የፕሮቴስታንትና የካቶሊክ አብያተ ክርስቲያናት ሁሉ ገናን ያከብራሉ፤ ስለዚህ በሶዶ የገና ቀን የብዙ ቤተሰቦች የጋራ በዓል ነው።
ጊፋታ በ2025 የዩኔስኮ ዝርዝር ውስጥ ገባ
ሶዶ የወላይታ ዞን መናገሻ ስለሆነች፣ የወላይታ ቤተሰቦች ከገና ሌላ የራሳቸውን የዘመን መለወጫ ጊፋታን በታላቅ ደስታ ያከብራሉ። በ2025 ጊፋታ በዩኔስኮ የማይዳሰሱ ባህላዊ ቅርሶች ዝርዝር ውስጥ ተመዘገበ፤ ውሳኔው የተላለፈው በኒው ዴልሂ በተካሄደ ጉባኤ ነው። በዓሉ ከሴፕቴምበር አጋማሽ እስከ ኦክቶበር መጀመሪያ ባለው ጊዜ ውስጥ አሥር ቀን ይቆያል። ሰዎች አካባቢያቸውን ያጸዳሉ፣ ወደ ቤተሰባቸው ይመለሳሉ፣ የተቀየሙም ይታረቃሉ። ምሽት ላይ ሁሉም በእሳት ዙሪያ ተሰብስቦ ይዘምራል፣ ይጨፍራል፤ ወንዶች ልጆች ማገዶ ሲሰበስቡ ሴት ልጆች ቤት ያስውባሉ።
የገና አባት፣ የአዲስ ልብስ ስጦታና ጥምቀት
በኢትዮጵያ ገና የስጦታ በዓል ሳይሆን የቤተ ክርስቲያን፣ የምግብና የጨዋታ ቀን ነው፤ ልጆች ግን ከዘመዶቻቸው ትንሽ የልብስ ስጦታ ሊያገኙ ይችላሉ። «የገና አባት» በቅርብ ዘመን የመጣ ገጸ ባሕርይ ነው። ሰዎች እርስ በርሳቸው «መልካም ገና» ይባባላሉ። ከገና 12 ቀን በኋላ ጃንዋሪ 19 የጥምቀት በዓል ይከበራል፤ ክብረ በዓሉ ሦስት ቀን ይዘልቃል። ሶዶ ራሷም በፍጥነት እያደገች ያለች ከተማ ናት፤ በ1994 ቆጠራ 36,287 ነዋሪ ነበራት፤ በ2007 ደግሞ 76,050 ደረሰ።
የዛሬ ወጎች
- ጾመ ነቢያት: የኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀን ሥጋ፣ ወተትና እንቁላል ሳይበሉ ይጾማሉ፤ ጾሙ በገና ይፈታል።
- የገና ዋዜማ ጸሎት: ጸሎቱ ከምሽቱ 12 ሰዓት አካባቢ ጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ይዘልቃል፤ ምእመናን ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን ይዞራሉ።
- ነጠላ: በገና ብዙ ሰው ጫፉ ላይ ቀለም ያለው ቀጭን ነጭ የጥጥ ነጠላ ይለብሳል።
- ወጥና እንጀራ: የገና ዋና ምግብ በእንጀራ የሚበላ ቅመም የበዛበት ወጥ ነው።
- ጊፋታ: የወላይታ አዲስ ዓመት በዓል ነው፤ አሥር ቀን ይቆያል፣ ሰላምና ቤተሰባዊ መሰባሰብ ይታይበታል።
- «መልካም ገና» ሰላምታ: በገና ቀን የሶዶ ነዋሪዎች በአማርኛም በወላይትኛም የበዓል ሰላምታ ይለዋወጣሉ።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
በወላይታ አዲስ ዓመት በዓል ጊፋታ ወቅት ወንዶች ልጆች ማገዶ እየሰበሰቡ ለምሽት እሳት ያግዛሉ፣ ሴት ልጆች ደግሞ እናቶቻቸውን ምግብ በማዘጋጀትና ቤት በማስዋብ ይረዳሉ።
በሶዶ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
በሶዶ ገና መቼ ይከበራል?
በሶዶ ገና በየዓመቱ ጃንዋሪ 7 ቀን ይከበራል፤ በኢትዮጵያ አቆጣጠር ይህ ቀን ታኅሣሥ 29 ነው። ቀኑ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስን ልደት የምታከብርበት ነው። ፕሮቴስታንትና ካቶሊክ አማኞችም በኢትዮጵያ በዚሁ ቀን ያከብራሉ። የ2026 ዝግጅቶች በኋላ በRally Takes the Train የሶዶ የገና መመሪያ ይታከላሉ።
ለምን ኢትዮጵያ ገናን ጃንዋሪ 7 ታከብራለች?
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የጁሊያንን አቆጣጠር ስለምትከተል ገና ጃንዋሪ 7 ላይ ይውላል። ይህን ቀን የሩሲያ፣ የኤርትራና የሰርቢያ ኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናትም ይጋራሉ። ለልጆች «የተለያዩ ሰዎች የተለያየ የቀን አቆጣጠር ይጠቀማሉ፤ ስለዚህ ገና በሁሉም ቦታ በአንድ ቀን አይውልም» ብሎ ማስረዳት ይቻላል።
በሶዶ ከገና በፊት የሚጾመው ጾመ ነቢያት ምንድን ነው?
ጾመ ነቢያት 43 ቀን የሚቆይ የገና መዘጋጃ ጾም ሲሆን ከኖቬምበር 25 ይጀምራል። የኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች በዚህ ወቅት ሥጋ፣ ወተትና እንቁላል አይበሉም፤ ብዙዎቹ በቀን አንድ ጊዜ ብቻ ይመገባሉ። በ2007 ቆጠራ ከሶዶ ነዋሪዎች ከግማሽ በላይ ኦርቶዶክስ ስለነበሩ ብዙ ቤተሰቦች ይህን ጾም ይይዛሉ።
ጾመ ነቢያትን ለትናንሽ ልጆች እንዴት ማስረዳት ይቻላል?
ለልጆች እንዲህ ማለት ይቻላል፦ ቤተሰቡ ለ43 ቀን የተወሰኑ ምግቦችን ትቶ ገናን በጉጉት ይጠብቃል፤ ከዚያም በገና ቀን ወጥና እንጀራ አብሮ ይበላል። ልጆች ራሳቸው እንዲጾሙ አይጠበቅም፤ ጾሙ የአዋቂዎች ሲሆን ልጆች የቤተሰቡን ዝግጅት ተመልክተው የገናን ቀን መጠበቅን ይማራሉ።
የገና ዋዜማ ጸሎት በሶዶ እስከ መቼ ይቆያል?
የዋዜማው ጸሎት ከምሽቱ 12 ሰዓት አካባቢ ጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ይዘልቃል። ምእመናን ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ ይዞራሉ። ጸሎቱ ረጅም ስለሆነ ትናንሽ ልጆች ያሏቸው ቤተሰቦች አስቀድመው ቢዘጋጁ ይሻላል፤ ብዙዎቹ ከጸሎቱ በኋላ ቤታቸው ተሰብስበው በጋራ ይመገባሉ።
በሶዶ ፕሮቴስታንቶችና ካቶሊኮችም ገናን ያከብራሉ?
አዎ፣ በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ብቻ ሳይሆን የፕሮቴስታንትና የካቶሊክ አብያተ ክርስቲያናትም ገናን ያከብራሉ። በሶዶ በ2007 ቆጠራ 38.43 በመቶው ፕሮቴስታንት፣ 1.28 በመቶው ካቶሊክ ነበሩ፤ ከተማዋ የሶዶ ሆሳዕና ካቶሊክ ሐዋርያዊ ቪካሪያት መቀመጫም ናት። እያንዳንዱ ቤተ እምነት ልደቱን በራሱ የጸሎትና የዝማሬ ሥርዓት ያከብራል።
ነጠላ ምንድን ነው፣ ለምን በገና ይለበሳል?
ነጠላ ቀጭን የጥጥ ልብስ ሲሆን ጫፉ ላይ በቀለማት ያጌጠ ጥለት አለው፤ በትከሻ ላይ ይጣፋል። በገና ቀን ብዙ ሰው ነጭ ነጠላ አጣፍቶ ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳል። ለልጆች ነጩ ልብስ የበዓሉ ልዩ መልክ እንደሆነ ማስረዳት ይቻላል።
በሶዶ ልጆች ለገና ምን ስጦታ ይጠብቃሉ?
ስጦታ የኢትዮጵያ ገና ዋና ክፍል አይደለም፤ ልጆች ግን ከዘመዶች ትንሽ የልብስ ስጦታ ሊደርሳቸው ይችላል። በዓሉ በዋናነት የቤተ ክርስቲያን፣ የቤተሰብ ምግብና የጨዋታ ቀን ነው። ስለዚህ በሶዶ ያሉ ወላጆች ልጆቻቸውን ለትልቅ ስጦታ ከማዘጋጀት ይልቅ ለቤተሰብ መሰባሰብ ማዘጋጀት ይችላሉ።
የገና አባት ኢትዮጵያ ውስጥ አለ?
አዎ፣ ግን በቅርብ ዘመን የመጣ ነው፤ በአማርኛ «የገና አባት» ይባላል። ገና በኢትዮጵያ በዋናነት በቤተ ክርስቲያን ጸሎት፣ በቤተሰብ ማዕድና በባህላዊ ጨዋታ የሚታወቅ በዓል ስለሆነ የገና አባት አዲስ ተጨማሪ ነው። ልጆች ስለ ሁለቱም ቢማሩ ችግር የለውም።
በአማርኛ "መልካም ገና" ማለት ምን ማለት ነው?
«መልካም ገና» «የገና በዓል መልካም ይሁንላችሁ» የሚል ትርጉም ያለው ሰላምታ ነው። ሰዎች በገና ቀን ጎረቤቶቻቸውንና ዘመዶቻቸውን ሲያገኙ ይሉታል። ትንንሽ ልጆችም ይህን አጭር ሰላምታ በቀላሉ ተምረው ለአያቶቻቸውና ለጎረቤቶቻቸው መናገር ይችላሉ።
ከገና በኋላ ለሶዶ ቤተሰቦች የሚመጣው ቀጣይ በዓል የትኛው ነው?
ከገና 12 ቀን በኋላ ጃንዋሪ 19 (ጥር 11) የጥምቀት በዓል ይከበራል፤ ክብረ በዓሉ ሦስት ቀን ይዘልቃል። በዓሉ የኢየሱስ ክርስቶስን ጥምቀት ያስታውሳል። የሶዶ ኦርቶዶክስ ቤተሰቦች ከገና በኋላ ብዙም ሳይቆዩ ሌላ ትልቅ በዓል ይጠብቃሉ፤ ልጆችም የበዓላቱን ቅደም ተከተል በዚህ መንገድ ይማራሉ።
ጊፋታ ምንድን ነው?
ጊፋታ የወላይታ ማኅበረሰብ አዲስ ዓመት በዓል ሲሆን ከትውልድ ወደ ትውልድ ተላልፎ መጥቷል። ሶዶ የወላይታ ዞን መናገሻ ስለሆነች የከተማዋ ሰዎች ከበዓሉ ጋር ቅርብ ናቸው። ጊፋታ ከገና የተለየ ራሱን የቻለ በዓል ነው፤ ከአንድ ዓመት ወደ ሌላ ዓመት መሸጋገርን ያመለክታል፤ ለማኅበረሰቡም ጥልቅ ባህላዊ ትርጉም አለው።
ጊፋታ በየዓመቱ መቼ ይከበራል?
ጊፋታ ከሴፕቴምበር አጋማሽ እስከ ኦክቶበር መጀመሪያ ባለው ጊዜ ይከበራል፤ በዓሉ አሥር ቀን ይቆያል። ስለዚህ ከገና በጣም ቀድሞ፣ በመስከረም አካባቢ ይውላል። ከበዓሉ በፊት ሰዎች አካባቢያቸውን ያጸዳሉ፣ ወደ ቤተሰባቸው ይመለሳሉ፣ የተቀየሙም ይታረቃሉ።
ጊፋታ በዩኔስኮ መቼ ተመዘገበ?
ጊፋታ በ2025 በዩኔስኮ የሰው ልጅ የማይዳሰሱ ባህላዊ ቅርሶች ተወካይ ዝርዝር ውስጥ ተመዘገበ። ውሳኔው የተላለፈው በኒው ዴልሂ፣ ሕንድ በተካሄደው 20ኛው የኮሚቴ ጉባኤ ላይ ነው። ለሶዶ ልጆች የራሳቸው ባህል በዓለም ደረጃ መታወቁ የኩራት ምንጭ ነው።
ልጆች በጊፋታ ወቅት ምን ያግዛሉ?
በጊፋታ ወቅት ሴት ልጆች እናቶቻቸውን ምግብ በማዘጋጀትና ቤት በማስዋብ ይረዳሉ፤ ወንዶች ልጆች ደግሞ አባቶቻቸውን ማገዶ በመሰብሰብ፣ እሳት በማዘጋጀትና ቤት በመጠገን ያግዛሉ። ልጆች ወጉን ከቤተሰባቸው፣ ከትምህርት ቤት፣ ከአካባቢ መገናኛ ብዙኃንና ከባህል ድርጅቶች ይማራሉ።
በጊፋታ ምሽት እሳት ዙሪያ ምን ይደረጋል?
በጊፋታ ምሽት ሰዎች በእሳት ዙሪያ ተሰብስበው ሥርዓት ያደርጋሉ፣ ይዘምራሉ፣ ይጨፍራሉ። በዓሉ በትልቅ ክብረ በዓል ይጠናቀቃል፤ በዚያም የፈረስ ግልቢያ፣ ሙዚቃና የመጨረሻ ምርቃት አለ። በዋናው ቀን ቤተሰቦች ከሽማግሌዎች ምርቃት ይቀበላሉ።
በገና ቀን ኢትዮጵያ ውስጥ ልጆችና ወጣቶች ምን ዓይነት ባህላዊ ጨዋታ ይጫወታሉ?
በኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች «ገና» ወይም «ቃርሳ» የሚባል ሆኪ የሚመስል ባህላዊ ጨዋታ አለ። ሁለት ቡድኖች በተጠማዘዘ ዱላ የእንጨት ኳስ እየመቱ ወደ ግብ ወይም ወደ መንደራቸው ለማድረስ ይሞክራሉ። ጨዋታው እረኞች ከመንጋቸው ጋር በነበሩበት የልደት ሌሊት እንደተጀመረ ይታመናል።
በሶዶ የኦርቶዶክስና የፕሮቴስታንት ተከታዮች ምን ያህል ናቸው?
በ2007 ቆጠራ ከሶዶ ነዋሪዎች 54.6 በመቶው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ፣ 38.43 በመቶው ፕሮቴስታንት፣ 4.76 በመቶው ሙስሊም፣ 1.28 በመቶው ካቶሊክ ነበሩ። ቆጠራው ከብዙ ዓመት በፊት የተካሄደ ስለሆነ አሁን ያለው ድርሻ ሊለያይ ይችላል፤ ገና ግን በከተማዋ በሁሉም የክርስቲያን ቤተ እምነቶች ይከበራል።
በሶዶ የሚገኙ ቤተሰቦች የገና ምግብ ምን ይመስላል?
የገና ዋና ምግብ በእንጀራ የሚበላ ወፍራም፣ ቅመም የበዛበት ወጥ ሲሆን ሥጋ፣ አትክልትና አንዳንዴ እንቁላል ይኖረዋል። ከ43 ቀን ጾም በኋላ ስለሚመጣ ቤተሰቦች በአንድነት ተቀምጠው ይመገባሉ። እንጀራ ማንኪያ ሆኖም ያገለግላል፤ ልጆች እንጀራን እየቀደዱ ወጡን ማጥለቅ ይወዳሉ።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በሶዶ መቼ ይታወቃሉ?
የ2026 የሶዶ የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ወደ Rally Takes the Train የሶዶ የገና መመሪያ ይታከላሉ። እስከዚያው ይህ ገጽ የከተማዋን የገናና የጊፋታ ወጎች ያቀርባል፤ መመሪያው ሲዘምን ቀኖችንና ቦታዎችን ማግኘት ይችላሉ።
ምንጮች
- Ethiopian Christmas, Wikipedia
- Christmas in Ethiopia, WhyChristmas.com
- Sodo, Wikipedia
- Gifaataa, the Wolaita New Year festival, UNESCO Intangible Cultural Heritage
- Ethiopia: UNESCO Inscribes Ethiopia's Gifaataa Festival As Intangible Cultural Heritage, AllAfrica
- Genna: An Ethiopian Christmas Celebrated On January 7th, Talk Africana