ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በነቀምቴ
ነቀምቴ በ2,088 ሜትር ከፍታ ላይ በምዕራብ ኢትዮጵያ የምትገኝ የገበያ ከተማ ናት። መጽሐፍ ቅዱስን በ1899 በኦሮምኛ ያሳተመው ኦኔሲሞስ ነሲብ በዚችው ከተማ ትምህርት ቤት ይመራ ነበር። ገና እዚህ ጃንዋሪ 7 በዝማሬ፣ በነጭ ነጠላና በቡና ይከበራል።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በነቀምቴ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በነቀምቴ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የነቀምቴ ገና ታሪክ
ኦኔሲሞስ ነሲብና በ1899 የታተመው የኦሮምኛ መጽሐፍ ቅዱስ
ኦኔሲሞስ ነሲብ በ1856 ገደማ በሁሩሙ አቅራቢያ ተወለደ፤ በ1894 የኦሮምኛ ፊደል መማሪያ፣ በ1899 ደግሞ መጽሐፍ ቅዱስን በኦሮምኛ አሳተመ። ከ1906 በኋላ ወደ ነቀምቴ ተመልሶ ትምህርት ቤት መራ። ዛሬ ነቀምቴ የካቶሊክ ሐዋርያዊ ሊቀ ጳጳስ መንበርም ናት። ስለዚህ ገና በከተማዋ በኦርቶዶክስ፣ በካቶሊክና በፕሮቴስታንት ምእመናን ይከበራል፤ ልጆች በኦሮምኛ «አያና» (በዓል) የሚለውን ቃል ይሰማሉ። ዕለቱ ጃንዋሪ 7 (ታኅሣሥ 29) ነው፤ ከዚያ በፊት ኦርቶዶክሳውያን 43 ቀናት ይጾማሉ።
ነጭ ነጠላ፣ ሩር እና ጀበና
በገና ቀን ብዙ ሰዎች ነጭ የባህል ልብስ ይለብሳሉ፤ ከእነዚህ ዋናው ጠርዙ ባለቀለም የሆነ ነጠላ ነው። ጾመ ነቢያት ከኖቬምበር 25 እስከ ገና 43 ቀናት ይቆያል፤ ጾሙ ሲፈታ ቤተሰቡ የተዘጋጀውን ምግብ ይካፈላል፤ ከዚያ ጀበናው ይጣዳል። በወለጋ ገጠሮች ደግሞ በገና ሰሞን ሁለት ቡድኖች ሩር የሚባል የእንጨት ኳስ በዱላ እየመቱ ይጫወታሉ። ተጫዋቾቹ ለባህሉ፣ ለደጋፊዎቻቸውና ለተጋጣሚዎቻቸው ክብር ለመስጠት ልዩ የባህል ልብስና ጫማ ይለብሳሉ።
በ1923 ፖስታ፣ በ1957 ስልክ፣ በ1960 መብራት
ነቀምቴ ከባሕር ጠለል በላይ 2,088 ሜትር ከፍታ ላይ ትገኛለች፤ በ2007 ቆጠራ 75,219 ነዋሪዎች ነበሯት፤ በ2021 ደግሞ ወደ 148,613 እንደደረሰ ተገምቷል። የፖስታ አገልግሎት በ1923፣ ስልክ በ1957፣ ኤሌክትሪክ ደግሞ በ1960 ከተማዋ ደርሶ ነበር። ነቀምቴ የምሥራቅ ወለጋ ዋና ከተማ ሆና ትታወቃለች፤ የማጫ ኦሮሞን ባህል የሚያሳይ ሙዚየምና የወለጋ ዩኒቨርሲቲም አሏት። በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ መንገዶች መገናኛ ላይ ስለምትገኝ ብዙ መንገደኛ ያልፍባታል።
የዛሬ ወጎች
- ጾመ ነቢያት: በምሥራቅ ወለጋ የኦርቶዶክስ ቤተሰቦች ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀናት የፍስክ ምግብ አይበሉም።
- የገና ዋዜማ አገልግሎት: ጸሎቱ ከምሽት ጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ገደማ ይዘልቃል፤ ምእመናን ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ ይዞራሉ።
- ነጭ የባህል ልብስ: በበዓሉ ቀን ብዙዎች ነጭ የጥጥ ነጠላና ሌሎች የባህል ልብሶች ይለብሳሉ።
- የገና ጨዋታ: ሁለት ቡድኖች ሩር የተባለ የእንጨት ኳስ በዱላ እየመቱ ከሰዓት በኋላ እስከ ፀሐይ መጥለቂያ ይጫወታሉ።
- የቡና ሥነ ሥርዓትና የቤተሰብ ምግብ: ጾሙ ሲፈታ ቤተሰቦች ምግብ ተካፍለው የቡና ሥነ ሥርዓት ያደርጋሉ።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
ነቀምቴ በ1923 ፖስታ፣ በ1957 ስልክ፣ በ1960 ደግሞ ኤሌክትሪክ አግኝታ ነበር!
በነቀምቴ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
ኦኔሲሞስ ነሲብ ማን ነበር?
ኦኔሲሞስ ነሲብ በ1856 ገደማ በሁሩሙ አቅራቢያ የተወለደ ምሁር ነው። በ1894 የኦሮምኛ ፊደል መማሪያ፣ በ1899 ደግሞ መጽሐፍ ቅዱስን በኦሮምኛ አሳተመ። ከ1906 በኋላ ወደ ነቀምቴ ተመልሶ ትምህርት ቤት መራ፤ ለዚህም ነው ስሙ ከከተማዋ ጋር የሚነሳው።
መጽሐፍ ቅዱስ በኦሮምኛ መቼ ታተመ?
መጽሐፍ ቅዱስ በኦሮምኛ በ1899 ታተመ፤ ኦኔሲሞስ ነሲብ በዚያው ዓመት የሉተርን ትምህርተ ክርስቶስም በኦሮምኛ አሳትሟል። ኦኔሲሞስ በኋላ በነቀምቴ ትምህርት ቤት ስለመራ ታሪኩ ከከተማዋ ጋር የተሳሰረ ነው። ልጆች ይህን ከኦሮምኛ ንባባቸው ጋር ሊያያዙት ይችላሉ።
ነቀምቴ በኢትዮጵያ የት ትገኛለች?
ነቀምቴ በምዕራብ ኢትዮጵያ በኦሮሚያ ክልል በምስራቅ ወለጋ ዞን የምትገኝ የገበያ ከተማ ናት። ከባሕር ጠለል በላይ 2,088 ሜትር ከፍታ አላት። ለልጆች ይህን ከካርታ ጋር ማሳየት ከተማዋንና የገና ወጎችን ለማያያዝ ይጠቅማል።
ነቀምቴ ምን ያህል ከፍታ አላት፣ ምንስ ማለት ነው?
ከባሕር ጠለል በላይ 2,088 ሜትር ወይም 6,850 ጫማ ነው። ይህ ማለት ነቀምቴ በደጋማ ስፍራ ትገኛለች፤ ከባሕር ጠለል በላይ ከሁለት ሺህ ሜትር በላይ ነው። ልጆች ይህንን ቁጥር በካርታ ላይ ከሚያዩት ከሌሎች ከተሞች ጋር ሊያወዳድሩ ይችላሉ።
ነቀምቴ ስንት ነዋሪዎች አሏት?
በ2007 ቆጠራ ነቀምቴ 75,219 ነዋሪዎች ነበሯት፤ በ2021 ደግሞ ወደ 148,613 እንደደረሰ ተገምቷል። ሁለቱ ቁጥሮች የተለያዩ ዓመታት ስለሆኑ ሲነጻጸሩ ከተማዋ ማደጓን ያሳያሉ፤ ገና ደግሞ በእነዚህ ሁሉ ቤተሰቦች ዘንድ የሚከበር በዓል ነው።
ነቀምቴ የምስራቅ ወለጋ ዋና ከተማ የነበረችው ምን ማለት ነው?
ነቀምቴ የምስራቅ ወለጋ ዞን ቀድሞ ዋና ከተማ ነበረች። ይህ ማለት የዞኑ አስተዳደር የሚገኝባት ከተማ ነበረች። ዛሬም የወለጋ ዩኒቨርሲቲ እና የማጫ ኦሮሞ ባህል ሙዚየም በከተማዋ ይገኛሉ፤ ቤተሰቦች ከገና ጎን ለጎን ሊጎበኟቸው ይችላሉ።
በነቀምቴ ፖስታ፣ ስልክና መብራት መቼ ደረሱ?
የፖስታ አገልግሎት በ1923፣ የስልክ አገልግሎት በ1957፣ ኤሌክትሪክ ደግሞ በ1960 ነቀምቴ ደርሶ ነበር። ልጆች እነዚህን ሦስት ዓመታት በጊዜ መስመር ላይ አስቀምጠው አያቶቻቸው ልጅ በነበሩበት ዘመን ከተማዋ ምን ትመስል እንደነበር ሊጠይቁ ይችላሉ።
በነቀምቴ ያለው ሙዚየም ምን ያሳያል?
በነቀምቴ ያለው ሙዚየም የማጫ ኦሮሞን ባህል ያሳያል። ሙዚየሙ በከተማዋ ከሚገኙ የታወቁ ስፍራዎች አንዱ ነው። ቤተሰቦች ገናን ከአካባቢው ባህል ጋር አያይዘው ለልጆች ለማስተማር በዚህ ሙዚየም ያለውን ታሪክ ሊጠቀሙ ይችላሉ።
የወለጋ ዩኒቨርሲቲ የት ነው?
የወለጋ ዩኒቨርሲቲ በነቀምቴ ይገኛል። ዩኒቨርሲቲው በከተማዋ ከሚገኙ ተቋማት አንዱ ነው። በከተማዋ ትምህርት ቤት የመራው ኦኔሲሞስ ነሲብ ደግሞ መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ኦሮምኛ ያሳተመ ሰው ነበር፤ ስለዚህ ልጆች ስለ ትምህርትና ስለ ንባብ ከነቀምቴ ታሪክ ጋር ሊያወሩ ይችላሉ።
ነቀምቴ ከካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ጋር ምን ግንኙነት አላት?
ነቀምቴ የሮማ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ሐዋርያዊ ሊቀ ጳጳስ መንበር ናት። የኢትዮጵያ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ገናን ጃንዋሪ 7 ከሚያከብሩት አብያተ ክርስቲያናት አንዷ ናት፤ ስለዚህ የነቀምቴ ካቶሊኮችም ከኦርቶዶክስ ጎረቤቶቻቸው ጋር በአንድ ቀን ያከብራሉ።
በነቀምቴ ልጆች የበዓሉን ስም በምን ቋንቋዎች ይሰማሉ?
በአማርኛ ገና፣ በትግርኛ ልደት ይባላል፤ የኦሮምኛ ተናጋሪዎች ከተማ በሆነችው ነቀምቴ ደግሞ ልጆች «አያና» (በዓል) የሚለውን ቃል ይሰማሉ። ስሙ ቢለያይም በዓሉ በሁሉም ዘንድ ጃንዋሪ 7 (ታኅሣሥ 29) ይከበራል።
በነቀምቴ ገናን እነማን ያከብራሉ?
ገናን የኢትዮጵያና የኤርትራ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ምእመናን፣ የኢትዮጵያ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ተከታዮችና የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ምእመናን ያከብሩታል። ነቀምቴ የካቶሊክ ሊቀ ጳጳስ መንበርና የኦኔሲሞስ ነሲብ ትምህርት ቤት ከተማ ስለሆነች እነዚህ ሁሉ ማኅበረሰቦች እዚህ አሉ።
ልጆችን ለገና ዋዜማ ጸሎት እንዴት ማዘጋጀት ይቻላል?
ጸሎቱ ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማ ጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ገደማ ይቆያል፤ ዘጠኝ ሰዓት ያህል ማለት ነው። ልጆችን ነጭ ልብስ በማልበስ፣ ሻማ እንደሚበራ አስቀድሞ በመንገርና ቀን ላይ እንዲያርፉ በማድረግ ማዘጋጀት ይቻላል።
ጾሙ ከኖቬምበር 25 እስከ ጃንዋሪ 7 ስንት ቀን ነው?
ጾመ ነቢያት 43 ቀናት ይቆያል፤ ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ይቆጠራል። በዚህ ጊዜ ኦርቶዶክሳውያን ሥጋ፣ ወተትና እንቁላል አይበሉም። ልጆች የቀን መቁጠሪያ ላይ እያንዳንዱን ቀን ምልክት በማድረግ ወደ ገና የቀሩትን ቀናት መቁጠር ይችላሉ።
የቡና ሥነ ሥርዓት በገና ምን ቦታ አለው?
በገና ቀን ቤተሰቦች የተዘጋጀውን ምግብ ከተካፈሉ በኋላ የቡና ሥነ ሥርዓት ያደርጋሉ። ይህ ቤተሰብና ጎረቤት የሚሰበሰብበት ጊዜ ነው። ልጆች ቡናው ሲቆላ የሚወጣውን መዓዛ ማሽተትና ከትልልቆቹ ጎን መቀመጥ ያስደስታቸዋል።
የ1894 የኦሮምኛ ፊደል መማሪያ ምንድን ነበር?
ኦኔሲሞስ ነሲብ በ1894 «የኦሮምኛ ፊደል መማሪያ» የተባለ መጽሐፍ በሞንኩሎ የስዊድን ሚሲዮን ማተሚያ ቤት አሳትሟል። መጽሐፉ በኦሮምኛ የፊደል አጻጻፍ ላይ ያተኮረ ነበር፤ ከዚያ ከአምስት ዓመት በኋላ በ1899 መጽሐፍ ቅዱስ በኦሮምኛ ታተመ። ልጆች እነዚህን ሁለት ዓመታት አወዳድረው ሊቆጥሩ ይችላሉ።
ዘመዶች ለገና ወደ ነቀምቴ እንዴት ይደርሳሉ?
ነቀምቴ በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ የመንገድ አውታር መካከል ትገኛለች፤ ስለዚህ ብዙ መንገዶች ወደ ከተማዋ ያደርሳሉ። የከተማዋ አውሮፕላን ማረፊያ ለአሁኑ ለንግድ በረራ ክፍት አይደለም። ቤተሰቦች ከመጓዛቸው በፊት የትራንስፖርት አማራጮችን ማረጋገጥ አለባቸው።
የገና ጨዋታ ተጫዋቾች ምን ይለብሳሉ?
የገና ጨዋታ ተጫዋቾች ለባህሉ፣ ለደጋፊዎችና ለተጋጣሚዎቻቸው ክብር ለመስጠት ልዩ የባህል ልብስና ጫማ ይለብሳሉ። ጨዋታው በከተሞች እየቀነሰ ቢሆንም በገጠር አካባቢዎች በገና ጊዜ አሁንም ይጫወታል፤ ኳሱ ሩር ይባላል፣ በእንጨት ዱላ ይመታል።
በገና ዋዜማ ጸሎት ወንዶችና ሴቶች ለየብቻ ይቆማሉ?
በብዙ የኢትዮጵያ አብያተ ክርስቲያናት በጸሎቱ ወቅት ወንዶችና ወንዶች ልጆች ከሴቶችና ከሴት ልጆች ለይተው ይቆማሉ። ሁሉም ምእመናን ግን በአንድ ጸሎት ይሳተፋሉ፤ ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ ይዞራሉ። ወላጆች ይህን ለልጆቻቸው አስቀድመው ቢያስረዱ ይሻላል።
ልጆች የነቀምቴን የገና ታሪክ የት ሊያነቡ ይችላሉ?
የነቀምቴን የኦሮምኛ መጽሐፍ ቅዱስ ታሪክና የገና ወጎች በዚህ ገጽ ማንበብ ይቻላል። Rally Takes the Train የነቀምቴ የገና መመሪያ የ2026 ዝግጅቶችን በኖቬምበር መጨረሻ ይጨምራል፤ በገጹ ላይ ቢመዘገቡ መመሪያው ሲዘምን መልእክት ይደርስዎታል።
ምንጮች
- Nekemte, Wikiwand
- Onesimos Nesib, Wikipedia
- Ethiopian Christmas, Wikipedia
- Ethiopia: The Uniqueness of Genna Celebration in Ethiopia, allAfrica
- Unique Features of Ethiopian Christmas 'Genna', Ethiopian News Agency
- Gena, Wikiwand