ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በነገሌ ቦረና
ነገሌ ቦረና ከአዲስ አበባ ወደ ሞያሌ በሚወስደው መንገድ ዳር በ1,475 ሜትር ከፍታ ላይ የምትገኝ የምሥራቅ ቦረና ዞን ዋና ከተማ ናት። በዚህች ከተማ የሚኖሩ ክርስቲያን ቤተሰቦች ገናን ጃንዋሪ 7 ያከብራሉ፤ ከ43 ቀን ጾም በኋላ በሌሊት ዝማሬ፣ በዶሮ ወጥና በገና ጨዋታ።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በነገሌ ቦረና የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በነገሌ ቦረና የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የነገሌ ቦረና ገና ታሪክ
ከኖቬምበር 25 ጾም እስከ ታኅሣሥ 29 ሌሊት
ነገሌ ቦረና በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ እንደተቆረቆረች ይነገራል። በ2007 ቆጠራ ከ35,264 ነዋሪዎቿ መካከል 34 በመቶ ያህሉ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስቲያኖች፣ 8 በመቶ ያህሉ ደግሞ ፕሮቴስታንቶች ነበሩ። ለእነዚህ ቤተሰቦች ገና ታኅሣሥ 29 ማለትም ጃንዋሪ 7 ነው። ከበዓሉ በፊት ጾመ ነቢያት የሚባለው የ43 ቀን ጾም ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ይያዛል። በዋዜማው ሌሊት ምዕመናን ከምሽቱ 12 ሰዓት እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት በቤተ ክርስቲያን ይዘምራሉ፤ ቤተ ክርስቲያኑንም በሰልፍ ይዞራሉ።
ከእረኞች የመጣው የገና ጨዋታ
የገና ጨዋታ በገና ቀን የሚጫወት ባህላዊ ጨዋታ ነው። ሁለት ቡድኖች ጠማማ እንጨት ይዘው የእንጨት ኳስ ለመምታት ይወዳደራሉ፤ በአብዛኛው ወንዶችና ወጣቶች ይጫወቱታል። ጨዋታው ክርስቶስ በተወለደበት ሌሊት መንጋቸውን ይጠብቁ ከነበሩ እረኞች ጋር ይያያዛል፤ ስሙም ከበዓሉ እንደመጣ ይነገራል። በመንደሮች መካከል ባለ ሰፊ መስክ ላይ ይካሄዳል፤ ቃርሳ ተብሎም ይጠራል። የቡድኖቹ ዓላማ ኳሱን ወደ መንደራቸው ወይም ወደ ግብ ማድረስ ነው። ልጆች ጨዋታውን እየተመለከቱ ደንቡን ከትልልቆቹ ይማራሉ።
«መልካም ገና!» በብዙ ቋንቋ
በዓሉ በአማርኛ ገና፣ በትግርኛ ደግሞ ልደት ይባላል፤ ነገሌ ቦረና በኦሮሚያ ክልል ስለምትገኝ በኦሮምኛ «አያና» (በዓል) የሚለውንም ቃል ልጆች ይሰሙታል። ሰዎች እርስ በርሳቸው «መልካም ገና!» ይባባላሉ። ጃንዋሪ 7 የሩሲያና የሰርቢያ ኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናትም ገናን የሚያከብሩበት ቀን ነው፤ በኢትዮጵያ ያሉ ካቶሊኮችና ፕሮቴስታንቶችም በዚሁ ቀን ያከብራሉ። ስጦታ መስጠት የበዓሉ ዋና ነገር አይደለም፤ ዋናው ቤተሰብ መሰባሰብ ነው።
የዛሬ ወጎች
- ጾመ ነቢያት: ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀናት የሚቆይ ጾም ነው። በዚህ ጊዜ የእንስሳት ተዋጽኦ አይበላም።
- የዋዜማ ሌሊት ዝማሬ: ምዕመናን በቤተ ክርስቲያን ዝማሬ አድርገው ቤተ ክርስቲያኑን ዙሪያውን በሰልፍ ይዞራሉ። ብዙዎች ሻማ ይይዛሉ።
- ነጭ ነጠላ: በገና ቀን ብዙ ሰው ቀጭን ነጭ የጥጥ ነጠላ ይለብሳል። ጫፉ በቀለም ያሸበረቀ ነው።
- ዶሮ ወጥ ከእንጀራ ጋር: ጾሙ ሲፈታ ቤተሰቡ ቅመም የበዛበት ዶሮ ወጥ ከእንጀራ ጋር ይመገባል፤ ወጡ ውስጥ የተቀቀለ እንቁላል ይደረጋል።
- የገና ጨዋታ: በገና ቀን ጠማማ እንጨትና የእንጨት ኳስ ይዘው ይጫወታሉ። ከእረኞች ታሪክ ጋር ይያያዛል።
- አዲስ ልብስ ለልጆች: ልጆች የደስታና የአዲስ ጅምር ምልክት እንዲሆን አዲስ ልብስ ይለብሳሉ።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
የገና ጨዋታ ስሙን ከበዓሉ ወስዷል፤ ጨዋታው እረኞች በገና ሌሊት መንጋቸውን ሲጠብቁ እንደተጫወቱት ይነገራል!
በነገሌ ቦረና ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
በነገሌ ቦረና ገና መቼ ይከበራል?
ገና በየዓመቱ ታኅሣሥ 29 ይከበራል፤ ይህም በፈረንጆች አቆጣጠር ጃንዋሪ 7 ነው። በነገሌ ቦረና የሚኖሩ የኦርቶዶክስ፣ የፕሮቴስታንትና የካቶሊክ ቤተሰቦች በዚሁ ቀን ያከብራሉ። ዋዜማው ጃንዋሪ 6 ምሽት ሲሆን በአብያተ ክርስቲያናት ዝማሬ ይደረጋል። ልጆች ቀኑን በቀን መቁጠሪያ ላይ ምልክት ሊያደርጉ ይችላሉ።
ገና ለምን ከዲሴምበር 25 ይልቅ ጃንዋሪ 7 ይከበራል?
የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የራሷን የዘመን አቆጣጠር ትጠቀማለች፤ ገና የሚውልበት ታኅሣሥ 29 በፈረንጆች አቆጣጠር ጃንዋሪ 7 ላይ ይገጥማል። የሩሲያና የሰርቢያ ኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናትም በዚሁ ቀን ያከብራሉ። ቀኑ ቢለያይም የሚከበረው ያው የክርስቶስ ልደት ነው።
በነገሌ ቦረና ከኖቬምበር 25 የሚጀምረው ጾመ ነቢያት ምንድን ነው?
ጾመ ነቢያት ከገና በፊት የሚጾም የ43 ቀን ጾም ሲሆን «የነቢያት ጾም» ማለት ነው። ኖቬምበር 25 ይጀምራል፤ በጾሙ ወቅት ሥጋ፣ ወተትና እንቁላል አይበላም፤ ብዙዎች በቀን አንድ ጊዜ ብቻ ይመገባሉ። በገና ንጋት ጾሙ ቀለል ባለ ምግብ ይፈታል፤ ከዚያ የቤተሰብ ድግስ ይቀርባል።
በነገሌ ቦረና ልጆች የሚመለከቱት የገና ጨዋታ ምንድን ነው?
የገና ጨዋታ በገና ቀን የሚጫወት ሆኪ የሚመስል ባህላዊ ጨዋታ ነው። ተጫዋቾች ጠማማ የእንጨት ዱላ ይዘው ክብ የእንጨት ኳስ ይመታሉ፤ በአብዛኛው ወንዶችና ወጣቶች ይጫወታሉ። ጨዋታው በሰፊ መስክ ላይ ይካሄዳል፤ በሌላ ስሙ ቃርሳ ይባላል።
የገና ጨዋታ ከእረኞች ጋር ምን ግንኙነት አለው?
በአፈ ታሪክ መሠረት ክርስቶስ በተወለደበት ሌሊት እረኞች መንጋቸውን እየጠበቁ ይህን ጨዋታ ተጫውተዋል፤ ለዚህ ነው ጨዋታው በገና የሚጫወተው። ለትንንሽ ልጆች «እረኞቹ ከብቶቻቸውን እየጠበቁ በዱላና በኳስ ተጫወቱ» ብሎ ማስረዳት ይበቃል፤ ልጆችም ታሪኩን በጨዋታ መልክ በቀላሉ ያስታውሱታል።
ነገሌ ቦረና የት ናት?
ነገሌ ቦረና በደቡብ ኢትዮጵያ በኦሮሚያ ክልል የምትገኝ የምሥራቅ ቦረና ዞን ዋና ከተማ ናት። ከአዲስ አበባ ወደ ሞያሌ በሚወስደው መንገድ ዳር ከባሕር ጠለል በላይ ወደ 1,475 ሜትር ከፍታ ላይ ትገኛለች፤ በዙሪያዋ የሊበን ወረዳ አለ። በመንገዷ ላይ ብዙ መንገደኞች ያልፋሉ።
በነገሌ ቦረና ገናን የሚያከብሩ ክርስቲያኖች ምን ያህል ናቸው?
በ2007 ቆጠራ ከከተማዋ ነዋሪዎች 34.25 በመቶው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስቲያኖች፣ 8.24 በመቶው ፕሮቴስታንቶች ነበሩ፤ ከግማሽ በላይ የሚሆኑት ደግሞ ሙስሊሞች ናቸው። ገናን የሚያከብሩ ቤተሰቦች ታኅሣሥ 29 ጾማቸውን ፈትተው አብረው ይመገባሉ። ለልጆች የጎረቤትን በዓል ማክበር መከባበርን የሚማሩበት አጋጣሚ ነው።
በነገሌ ቦረና ልጆች የበዓሉን ስም በየትኞቹ ቋንቋዎች ይሰማሉ?
በአማርኛ ገና፣ በትግርኛ ደግሞ ልደት ይባላል። ነገሌ ቦረና በኦሮሚያ ክልል ስለምትገኝ በኦሮምኛ «አያና» (በዓል) የሚለውንም ቃል ይሰማሉ። ልጆች ቃላቱን በየቋንቋው ቢለማመዱ የጎረቤቶቻቸውን ቋንቋ በደስታ ይማራሉ።
«መልካም ገና» ማለት ምን ማለት ነው?
«መልካም ገና» ማለት «በዓሉ መልካም ይሁንልህ» እንደማለት ነው፤ ሰዎች በበዓሉ ቀን እርስ በርሳቸው የሚለዋወጡት የመልካም ምኞት ሰላምታ ነው። ጎረቤት፣ ዘመድና የክፍል ጓደኛ ሁሉ ሊባባለው ይችላል። ልጆችም ሁለቱን ቃላት በቀላሉ ይለምዷቸዋል።
በነገሌ ቦረና በገና ቀን ሰዎች ምን ይለብሳሉ?
ብዙ ሰው በገና ቀን ነጭ ባህላዊ ልብስ ይለብሳል፤ ከነዚህ ዋናው ጫፉ በቀለም ያሸበረቀ ቀጭን ነጭ የጥጥ ነጠላ ነው። ሴቶች ሀበሻ ቀሚስ፣ ወንዶች ደግሞ ጋቢ ወይም ነጠላ ሊለብሱ ይችላሉ፤ ልጆችም አዲስ ልብስ ይለብሳሉ።
በገና ዋዜማ ሌሊት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ምን ይደረጋል?
በዋዜማው ሌሊት ከምሽቱ 12 ሰዓት እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት የቤተ ክርስቲያን አገልግሎት ይደረጋል። ዝማሬና ጸሎት ዋናው ነው፤ ምዕመናን ቤተ ክርስቲያኑን በረጅም ሰልፍ ይዞራሉ። ብዙዎች የሚይዙት ሻማ የክርስቶስ ልደት ያመጣውን ብርሃን ያመለክታል። ትንንሽ ልጆች ሰልፉን ማየት ይወዳሉ።
በገና ቀን የሚበላው ዋናው ምግብ ምንድን ነው?
ዋናው የገና ምግብ ዶሮ ወጥ ከእንጀራ ጋር ነው። ወጡ በበርበሬና በቅቤ የሚሠራ ቅመም የበዛበት ሲሆን የተቀቀለ እንቁላል ይደረግበታል። አንዳንድ ቤተሰቦች የበግ ወጥ፣ ክትፎ ወይም ጥብስ ያዘጋጃሉ፤ ከምግቡ በኋላ የቡና ሥነ ሥርዓት ይደረጋል።
ዶሮ ወጥ ለምን ይህን ያህል ጊዜ ይወስዳል?
ዶሮ ወጥ በበርበሬና በቅቤ ቀስ ብሎ ለረጅም ሰዓት ይበስላል፤ ጣዕሙ ጠንካራ የሚሆነውም ለዚህ ነው። ከጾሙ በኋላ ብዙ ቤተሰቦች በግ ወይም ፍየል ያርዳሉ፤ ስለዚህ የበዓሉ ዝግጅት ከብዙ ቀናት በፊት ይጀምራል። ልጆች በማዕድ ቤት ትልልቆቹን ሲያግዙ ብዙ ይማራሉ።
በገና ስጦታ ይሰጣል?
ስጦታ መስጠት የኢትዮጵያ ገና ዋና ነገር አይደለም፤ በዓሉ በቤተሰብ መሰባሰብ፣ በጸሎትና በሰላም ላይ ያተኩራል። ሆኖም ልጆች አዲስ ልብስ ይለብሳሉ፤ አንዳንድ ዘመዶችም ትናንሽ ስጦታዎችን ይሰጣሉ። ትልቁ ደስታ ግን ከቤተሰብ ጋር መሆን ነው።
ገና ከዲሴምበር 25 የምዕራባውያን የገና በዓል በምን ይለያል?
የኢትዮጵያ ገና ጃንዋሪ 7 ይከበራል፤ ከዚያ በፊት የ43 ቀን ጾም አለ። ትኩረቱ በሌሊቱ የቤተ ክርስቲያን አገልግሎት፣ በነጭ ልብስ፣ በዶሮ ወጥና በገና ጨዋታ ላይ ነው። ለልጆች «ገና የስጦታ ቀን ብቻ ሳይሆን የጸሎትና የመሰባሰብ ቀን ነው» ብሎ ማስረዳት ይቻላል።
ከነገሌ ቦረና ርቃ የምትገኘው ላሊበላ በገና ለምን ትታወቃለች?
ላሊበላ በሰሜን ኢትዮጵያ ከአለት የተፈለፈሉ አብያተ ክርስቲያናት ያሉባት የዓለም ቅርስ ከተማ ናት። በገና ብዙ ተጓዦች ስለሚሄዱ የነዋሪዎቿ ቁጥር ወደ እጥፍ ይጠጋል። ሁሉም ሰው ወደዚያ መሄድ ስለማይችል ግን በዓሉ እንደ ነገሌ ቦረና ባሉ ከተሞች በየአጥቢያው ይከበራል።
ነገሌ ቦረና መቼ ተቆረቆረች?
ነገሌ ቦረና በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ እንደተቆረቆረች ይነገራል። በ1994 ቆጠራ 23,997፣ በ2007 ቆጠራ ደግሞ 35,264 ነዋሪዎች ነበሯት፤ በሁለቱ ቆጠራዎች መካከል ቁጥሩ ከ47 በመቶ በላይ ጨምሯል። ከተማዋ ስታድግ ወጎቿም ከትውልድ ወደ ትውልድ ይተላለፋሉ።
ለትንንሽ ልጆች ጾመ ነቢያትን እንዴት ላስረዳ?
ጾሙን እንደ «የመጠበቅ ጊዜ» አድርጎ ማስረዳት ይቻላል፤ ብዙ ቤተሰቦች ለ43 ቀን የእንስሳት ምርት አይበሉም፤ ከዚያም በገና ቀን ድግስ ይደረጋል። በቀን መቁጠሪያ ላይ ከኖቬምበር 25 እስከ ጃንዋሪ 7 ያሉትን ቀኖች በየዕለቱ ማቅለም ትንንሽ ልጆች የቀረውን ጊዜ እንዲያዩ ይረዳል።
በነገሌ ቦረና የ2026 የገና ዝግጅቶችን የት ማግኘት እችላለሁ?
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ወደ Rally Takes the Train የነገሌ ቦረና የገና መመሪያ ይታከላሉ። ቀንና ቦታ እስኪረጋገጥ ምንም ቀን አናሳውቅም። እስከዚያው ስለ ወጉ ከልጆችዎ ጋር ማንበብ ይችላሉ።
በነገሌ ቦረና ገናን ከልጆች ጋር ለመመልከት የት መሄድ ይቻላል?
የገና ዋናው ክብረ በዓል በቤተ ክርስቲያንና በቤት ይከናወናል፤ ስለዚህ የአካባቢዎን ቤተ ክርስቲያን የዋዜማ ሰዓት አስቀድመው ቢጠይቁ ይሻላል። የ2026 የከተማዋ ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ በRally Takes the Train የነገሌ ቦረና የገና መመሪያ ላይ ይጨመራሉ።
ምንጮች
- Negele Borana, Wikipedia
- Ethiopian Christmas, Wikipedia (mirror)
- Ganna: Celebrating Christmas in Ethiopia, What's Out Addis
- Ethiopian Christmas, Ethiopian Calendar
- From Processions to Price Tags: The Dual Story of Genna, The Reporter Ethiopia
- Voices: Christmas in Ethiopia, Baptist Standard