ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በመቱ
መቱ (በኦሮምኛ ማቱ) በ1,605 ሜትር ከፍታ በሶር ወንዝ ዳር የምትገኝ የኢሉባቡር ዞን ከተማ ናት። በ2007 ቆጠራ ኦርቶዶክሳውያንና ፕሮቴስታንቶች እያንዳንዳቸው 26 በመቶ ገደማ ነበሩ፤ ገናም ጃንዋሪ 7 ይከበራል።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በመቱ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በመቱ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የመቱ ገና ታሪክ
ማቱ የተባለችው የኢሉባቡር ዋና ከተማ እና ጃንዋሪ 7 የሚከበረው ገና
መቱ በኦሮምኛ ማቱ ትባላለች፤ በኦሮሚያ ክልል በኢሉባቡር ዞን በሶር ወንዝ ዳር የምትገኝ የገበያ ከተማ ናት። ከ1978 እስከ 1995 የቀድሞው የኢሉባቡር ክፍለ ሀገር ዋና ከተማ ነበረች። በ2007 ቆጠራ ሙስሊሞች 47.55 በመቶ ሲሆኑ ኦርቶዶክሳውያንና ፕሮቴስታንቶች እያንዳንዳቸው 26 በመቶ ገደማ ነበሩ፤ ስለዚህ ገና በመቱ የብዙ ጎረቤቶች የጋራ ደስታ ነው። በዓሉ ጃንዋሪ 7 (ታኅሣሥ 29) ይውላል፤ ኦርቶዶክሳውያን ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀናት ይጾማሉ።
ከ1930ዎቹ የቡና ገዢዎች እስከ ገና ቀን የቡና ሥነ ሥርዓት
በ1930ዎቹ የውጭ አገር ነጋዴዎች በመቱ ቡና ይገዙ ነበር፤ ከተማዋ ያኔም ወደ ጎሬና አዲስ አበባ የስልክ መስመር ነበራት። የኢሉባቡር ዞን በ2005 በተጠናቀቀው ዓመት 14,855 ቶን ቡና አምርቷል፤ ይህም የኢትዮጵያን ምርት 6.5 በመቶ ነበር። በዚህ ቡና በሚበቅልበት አካባቢ የገና ቀን ያለ ቡና ሥነ ሥርዓት አይታሰብም፤ ቤተሰብና ጎረቤት ተሰብስበው ጀበናው እስኪፈላ ይጫወታሉ።
ሶር ፏፏቴ፣ 1,887 ሚሊ ሜትር ዝናብ እና የ1927 መንገድ
መቱ በፏፏቴዎቿ ትታወቃለች፤ በተለይ ሶር ፏፏቴ በደን መካከል ይገኛል፤ በአካባቢው የዱር እንስሳትም አሉ። የከተማዋ ኤሌክትሪክ ከአቅራቢያው ሶር ሃይድሮኤሌክትሪክ ጣቢያ ይመጣል። በዓመት ወደ 1,887 ሚሊ ሜትር ዝናብ ታገኛለች፤ ብዙው ከሜይ እስከ ሴፕቴምበር ይዘንባል። በ1927 (እ.ኤ.አ.) ሁለት የግሪክ ዜጎች መቱንና ጎሬን ከጋምቤላ የሚያገናኝ 180 ኪሎ ሜትር መንገድ ለመሥራት ውል ተቀብለው ነበር። Rally Takes the Train የመቱ የገና መመሪያ የ2026 ዝግጅቶችን በኖቬምበር መጨረሻ ይጨምራል።
የዛሬ ወጎች
- ጾመ ነቢያት: ኦርቶዶክሳውያን ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀናት ከሥጋ፣ ከወተትና ከእንቁላል ተከልክለው ይጾማሉ።
- የገና ዋዜማ ሻማ: ዋዜማው ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ይዘልቃል፤ ምዕመናን ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ ይዞራሉ።
- ነጭ ነጠላ: ብዙዎች ለበዓሉ ጠርዙ ባለቀለም የሆነ ቀጭን ነጭ ነጠላ ያጣፋሉ።
- የቡና ሥነ ሥርዓት: ቡና በሚበቅልበት በኢሉባቡር የገና ቀን የቡና ሥነ ሥርዓት ቤተሰብንና ጎረቤትን ያሰባስባል።
- የገና ጨዋታ: ሁለት ቡድኖች ሩር የተባለ የእንጨት ኳስ በዱላ እየመቱ ከሰዓት እስከ ፀሐይ መጥለቂያ ይጫወታሉ።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
መቱ በኦሮምኛ «ማቱ» ትባላለች፤ በአቅራቢያዋ ሶር የተባለ ፏፏቴ በደን መካከል ይገኛል!
በመቱ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
መቱ በኢትዮጵያ የት ትገኛለች?
መቱ በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ በኦሮሚያ ክልል በኢሉባቡር ዞን በሶር ወንዝ ዳር የምትገኝ የገበያ ከተማ ናት። ከባሕር ጠለል በላይ 1,605 ሜትር ከፍታ አላት። ልጆች ወንዙንና ከተማዋን በካርታ ላይ ማግኘት ይችላሉ።
መቱ በኦሮምኛ ምን ትባላለች?
መቱ በኦሮምኛ ማቱ ትባላለች። የምትገኝበት ኢሉባቡር ዞን ደግሞ በኦሮምኛ ኢሉ አባ ቦራ ይባላል። ልጆች የከተማዋንና የዞኑን ስም በአማርኛም በኦሮምኛም መጥራት ሊለማመዱ ይችላሉ።
መቱ የኢሉባቡር ክፍለ ሀገር ዋና ከተማ የነበረችው መቼ ነው?
መቱ ከ1978 እስከ 1995 የቀድሞው የኢሉባቡር ክፍለ ሀገር ዋና ከተማ ነበረች። ዛሬ የኢሉባቡር ዞን አካል ናት። ልጆች ይህን ከትምህርት ቤት የታሪክ ትምህርታቸው ጋር ማዛመድ ይችላሉ።
በመቱ የትኞቹ እምነቶች ብዙ ተከታይ አላቸው?
በ2007 ቆጠራ ሙስሊሞች 47.55 በመቶ፣ ኦርቶዶክሳውያን ወደ 26 በመቶ፣ ፕሮቴስታንቶችም ወደ 26 በመቶ ነበሩ። ስለዚህ ገናን የሚያከብሩት የኦርቶዶክስና የፕሮቴስታንት ቤተሰቦች የነዋሪዎች ከግማሽ በታች ክፍል ናቸው፤ ጎረቤቶች ግን በደስታቸው ይካፈላሉ።
ገና በመቱ መቼ ይከበራል?
ገና ጃንዋሪ 7 ይከበራል፤ በኢትዮጵያ አቆጣጠር ታኅሣሥ 29 ነው። የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ምዕመናንም ሆኑ በኢትዮጵያ የሚኖሩ የፕሮቴስታንትና የካቶሊክ ማኅበረሰቦች በዚሁ ቀን ያከብራሉ። በመቱ ደግሞ በዚህ ቀን ቡናውም ሻማውም አብሮ ይታያል።
ጾመ ነቢያት ከመቼ ጀምሮ ስንት ቀን ይቆያል?
ጾመ ነቢያት ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀናት ይቆያል። በዚህ ወቅት ኦርቶዶክሳውያን ሥጋ፣ ወተትና እንቁላል አይመገቡም፤ ብዙዎቹ በቀን አንድ ጊዜ ብቻ የጾም ምግብ ይበላሉ። ልጆች ቀኖቹን በግድግዳ የቀን መቁጠሪያ ላይ ሊቆጥሩ ይችላሉ።
የገና ዋዜማ ጸሎት ስንት ሰዓት ይጀምራል?
የዋዜማው ጸሎት ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማ ጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ገደማ ይቆያል፤ ዘጠኝ ሰዓት ያህል ማለት ነው። ወላጆች ትናንሽ ልጆችን ከሰዓት በኋላ እንዲተኙ ማድረግና ሙቀት የሚሰጥ ልብስ መያዝ ይችላሉ።
በመቱ ሻማ ይዞ ቤተ ክርስቲያንን ሦስት ጊዜ መዞር ምን ማለት ነው?
በዋዜማው የሚመጣ ሁሉ ሻማ ይሰጠዋል፤ ምዕመናን ሻማቸውን ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ ይዞራሉ፤ ከዚያ በሁለተኛው ቀለበት ቆመው ጸሎቱን ይከታተላሉ። ልጆች ሻማውን በአዋቂ እርዳታ እንዲይዙ ማድረግ ይጠቅማል።
በመቱ ነጠላ ምንድን ነው?
ነጠላ ጠርዙ ባለቀለም የሆነ ቀጭን ነጭ የጥጥ ጨርቅ ሲሆን በትከሻ ላይ ይጣፋል። በመቱ ብዙ ምዕመናን በገና ዋዜማና በገና ቀን ነጭ የባህል ልብስ ይለብሳሉ፤ አንዳንድ የከተማ ነዋሪዎች ደግሞ ዘመናዊ ልብስ ይመርጣሉ።
በመቱ የገና ጨዋታ ምንድን ነው?
የገና ጨዋታ ሁለት ቡድኖች ሩር የሚባል የእንጨት ኳስ በዱላ እየመቱ የሚጫወቱት ጨዋታ ነው። ሁለት አዛውንቶች ይዳኛሉ፤ ጨዋታው ብዙ ጊዜ ከሰዓት በኋላ እስከ ፀሐይ መጥለቂያ ይዘልቃል። በከተሞች እየቀረ ቢሆንም በኢሉባቡር ገጠሮችም እንደሌሎቹ ገጠሮች አሁንም ይጫወታል።
በመቱ በገና ቀን የቡና ሥነ ሥርዓት ምን ቦታ አለው?
የቡና ሥነ ሥርዓት የገና ቀን ስብሰባ ዋና አካል ነው፤ ቤተሰብና ጎረቤት ተሰብስበው ቡናው ሲቆላ፣ ሲወቀጥና ሲፈላ ይመለከታሉ። ኢሉባቡር ቡና የሚመረትበት ዞን በመሆኑ ልጆች ቡናው ከየት እንደሚመጣ ሊጠይቁ ይችላሉ።
በ1930ዎቹ በመቱ ቡና ማን ይገዛ ነበር?
በ1930ዎቹ የውጭ አገር ነጋዴዎች በመቱ ቡና ይገዙ ነበር፤ ከተማዋ ወደ ጎሬና አዲስ አበባ የስልክ መስመርም ነበራት። ልጆች ያኔ ስልክ ያላት ከተማ ምን ያህል ልዩ እንደነበረች ከአያቶቻቸው ጋር ሊያወሩ ይችላሉ።
ኢሉባቡር ዞን ምን ያህል ቡና አመረተ?
በ2005 በተጠናቀቀው ዓመት የኢሉባቡር ዞን 14,855 ቶን ቡና አምርቷል፤ ይህ የኦሮሚያን ምርት 12.9 በመቶ እና የኢትዮጵያን 6.5 በመቶ ነበር። ይህ የቆየ አኃዝ ነው፤ ዛሬ ሊለያይ ይችላል።
ሶር ፏፏቴ ምንድን ነው?
ሶር ፏፏቴ መቱ ከምትታወቅባቸው ፏፏቴዎች አንዱ ሲሆን በደን መካከል ይገኛል፤ በአካባቢው የዱር እንስሳትም አሉ። ከቤተሰብ ጋር ለመጎብኘት ካሰቡ ከፍተኛው ዝናብ ከሜይ እስከ ሴፕቴምበር በመሆኑ ወቅቱን አስቀድመው ያጥኑ።
በመቱ ዝናብ ምን ያህል ነው?
በ1971 እስከ 2000 መረጃ መሠረት መቱ በዓመት ወደ 1,887 ሚሊ ሜትር ዝናብ ታገኛለች፤ ከፍተኛው ከሜይ እስከ ሴፕቴምበር ነው። ልጆች ይህን ቁጥር ከሌሎች የኢትዮጵያ ከተሞች ዝናብ ጋር ሊያወዳድሩ ይችላሉ።
የመቱ ኤሌክትሪክ ከየት ይመጣል?
የመቱ ኤሌክትሪክ ከአቅራቢያው ሶር ሃይድሮኤሌክትሪክ ጣቢያ ይመጣል። በገና ዋዜማ ሻማ ሲበራ ልጆች ሻማና የኤሌክትሪክ መብራትን ሊያወዳድሩ ይችላሉ።
በ1927 በመቱ የተሠራው መንገድ ምንድን ነው?
በ1927 (እ.ኤ.አ.) ቲ. ዜዎስና ኤ. ዶናሊስ የተባሉ ሁለት የግሪክ ዜጎች መቱንና ጎሬን ከጋምቤላ የሚያገናኝ 180 ኪሎ ሜትር መንገድ ለመሥራት ውል አግኝተው ነበር። ልጆች ይህን ርቀት በካርታ ሊከተሉ ይችላሉ።
መቱ ስንት ነዋሪዎች አሏት?
በ2007 ቆጠራ መቱ 28,782 ነዋሪዎች ነበሯት፤ 14,400 ወንዶችና 14,382 ሴቶች። ይህ የቆየ ቆጠራ ስለሆነ ዛሬ ቁጥሩ ሊለያይ ይችላል። ልጆች ወንዶችና ሴቶች ቁጥር እምብዛም እንደማይለያይ ማስተዋል ይችላሉ።
በመቱ ሆስፒታልና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት አለ?
አዎ፣ መቱ ሆስፒታልና የሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት አላት። በበዓል ሰሞን ከሩቅ የሚመጡ ዘመዶችን የሚጠብቁ ወላጆች በከተማዋ ያሉትን አገልግሎቶች አስቀድመው ማወቃቸው ይጠቅማል።
የመቱ የ2026 የገና ዝግጅቶች መቼ ይታወቃሉ?
Rally Takes the Train የመቱ የገና መመሪያ የ2026 ዝግጅቶችን በኖቬምበር መጨረሻ ይጨምራል፤ ቀኖቹ እስካሁን አልታወቁም። ገጹ ላይ በኢሜይል ቢመዘገቡ መመሪያው ሲዘምን መልእክት ይደርስዎታል።
ምንጮች
- Metu, Ethiopia, Wikipedia
- Illubabor Zone, Wikipedia
- Ethiopian Christmas, Wikipedia
- Unique Features of Ethiopian Christmas 'Genna', Ethiopian News Agency
- Ethiopia: The Uniqueness of Genna Celebration in Ethiopia, allAfrica