ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በቁሊቶ
ቁሊቶ በቢላቴ ወንዝ ግራ ዳር በ1,726 ሜትር ከፍታ ላይ የምትገኝ የሀላባ ዞን ዋና ከተማ ናት። በርበሬዋ እስከ አዲስ አበባ ድረስ ይላካል፤ የገና ዶሮ ወጥም በበርበሬ ይበስላል።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በቁሊቶ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በቁሊቶ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የቁሊቶ ገና ታሪክ
ከ1896 ጀምሮ የምትታወቀው ቁሊቶ እና የገና ሌሊት
ቁሊቶ ወደ 1896 አካባቢ እንደተቆረቆረች ይታመናል፤ በ1994 ቆጠራ 15,101 ነዋሪ ነበራት፤ ዛሬ የሀላባ ዞን አስተዳደር ማዕከል ናት። ከተማዋ የብዙ ብሔሮች መኖሪያ ናት፤ ከነዋሪዎቿ 53 በመቶ ያህሉ አማርኛን እንደ መጀመሪያ ቋንቋ ይናገራሉ። ገናን የሚያከብሩ ቤተሰቦች ታኅሣሥ 29 ማለትም ጃንዋሪ 7 ይሰበሰባሉ። ብዙዎች የዋዜማውን ሌሊት በቤተ ክርስቲያን ያሳልፋሉ፤ አንዳንዶች ጎህ ሳይቀድ ከአንድ ቤተ ክርስቲያን ወደ ሌላው በእግራቸው ይሄዳሉ። ንጋት ላይ ጾሙ ቀለል ባለ ምግብ ይፈታል፤ ከዚያ ድግሱ ይቀርባል።
ከሀላባ በርበሬ የሚነሳው የዶሮ ወጥ
ቁሊቶ በበርበሬዋ ትታወቃለች፤ በርበሬው በየሳምንቱ ወደ አዲስ አበባ፣ ደሴና ሌሎች ከተሞች ይላካል። የገና ዋና ምግብ የሆነው ዶሮ ወጥ ደግሞ በዚሁ በርበሬና በቅቤ ቀስ ብሎ ይበስላል፤ ከእንጀራ ጋር ይቀርባል። አንዳንድ ቤተሰቦች የበግ ወጥም ያዘጋጃሉ። ከወጡ ጎን ክትፎ፣ ጥብስና የቡና ሥነ ሥርዓት በብዙ ቤት ይገኛሉ። በአካባቢው በቆሎና ጤፍም ይመረታል፤ ወደ ሀዋሳ፣ ዲላና ሻሸመኔ ይላካል። ልጆች «ወጡ ቀይ የሆነው ለምንድን ነው?» ብለው ሲጠይቁ፣ ቅመሙ ከአካባቢያቸው እርሻ እንደሚመጣ ማሳየት ይቻላል።
የሐሙስ ገበያ፣ ነጭ ነጠላ እና «መልካም ገና!»
ቁሊቶ ሐሙስ ሐሙስ በሚቆመው ገበያዋ ትታወቃለች፤ በዕለቱ ከአካባቢው ብዙ ሰው ይሰበሰባል። ከተማዋ ከአዲስ አበባ፣ ከሻሸመኔና ከአርባ ምንጭ ጋር በአስፋልት መንገድ ትገናኛለች። በየዓመቱ ከመከር በኋላ ከ5,000 እስከ 10,000 የገጠር ሰዎች ለንግድና ለሥራ ወደ ከተማዋ ይመጣሉ፤ ሰኔ ላይ ለእርሻ ይመለሳሉ። በገና ቀን ብዙዎች ጫፉ ባለቀለም ቀጭን ነጭ ነጠላ ይለብሳሉ፤ ሴቶች ሀበሻ ቀሚስ፣ ወንዶች ጋቢ ይለብሳሉ። ሰላምታውም «መልካም ገና!» ነው፤ ልጆች ይህን ሰላምታ በቀላሉ ይለማመዱታል።
የዛሬ ወጎች
- የንጋት ቅዳሴ: ብዙዎች ነጭ ለብሰው ማለዳ ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳሉ። አንዳንዶች ከአንድ ቤተ ክርስቲያን ወደ ሌላ በእግራቸው ይሄዳሉ።
- ዶሮ ወጥ በበርበሬና በቅቤ: ወጡ ቀስ ብሎ ይበስላል፤ ከእንጀራና ከተቀቀለ እንቁላል ጋር ይቀርባል።
- የበግ ወጥ: ለዶሮ ወጥ ሌላ አማራጭ ነው፤ በበርበሬና በሌሎች ቅመሞች ይቀመማል።
- ክትፎ፣ ጥብስና ቡና: በብዙ ቤት ከወጡ ጎን ክትፎና ጥብስ ይቀርባል፤ በኋላ የቡና ሥነ ሥርዓት ይደረጋል።
- የገና ጨዋታ: በገና ቀን ወንዶችና ወጣቶች በጠማማ እንጨትና በእንጨት ኳስ ይጫወታሉ።
- ባህላዊ ልብስ: ነጠላ፣ ሀበሻ ቀሚስና ጋቢ በገና ቀን ይለበሳሉ።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
ቁሊቶ በበርበሬዋ ትታወቃለች፤ ያ ቀይ ቅመም ነው የገና ዶሮ ወጥን ጣዕም የሚሰጠው!
በቁሊቶ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
ታኅሣሥ 29 ማለት በፈረንጆች አቆጣጠር ስንተኛው ቀን ነው?
ታኅሣሥ 29 በኢትዮጵያ አቆጣጠር የገና ቀን ሲሆን በፈረንጆች አቆጣጠር ጃንዋሪ 7 ላይ ይውላል። በቁሊቶ የሚኖሩ የኦርቶዶክስ፣ የፕሮቴስታንትና የካቶሊክ ቤተሰቦች በዚሁ ቀን ያከብራሉ። ወላጆች ሁለቱን ቀኖች በቀን መቁጠሪያ ላይ ለልጆች ቢያሳዩ ግራ መጋባትን ያስወግዳል። የ43 ቀኑ ጾመ ነቢያት ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ይቆያል፤ ስለዚህ ልጆች ከጾሙ መጀመሪያ እስከ ገና ድረስ ቀናትን መቁጠር ይችላሉ።
ቁሊቶ የት ናት?
ቁሊቶ በደቡብ ኢትዮጵያ በማዕከላዊ ኢትዮጵያ ክልል የሀላባ ዞን ዋና ከተማ ናት። ከቢላቴ ወንዝ ግራ ዳር በ1,726 ሜትር ያህል ከፍታ ላይ ትገኛለች። ከአዲስ አበባ፣ ከሻሸመኔና ከአርባ ምንጭ ጋር በአስፋልት መንገድ ትገናኛለች፤ ወደ ሆሳዕና ደግሞ የጠጠር መንገድ አላት። ከተማዋ የሀላባ ዞን የአስተዳደር ማዕከል ናት፤ ስለዚህ የአካባቢው ሰዎች ለንግድና ለአገልግሎት ወደዚህ ይመጣሉ።
በቁሊቶ ምን ምን ቋንቋና ብሔሮች አሉ?
በ1994 ቆጠራ በቁሊቶ ትልልቆቹ ብሔሮች አማራ (18.77 በመቶ)፣ ካምባታ (18.01 በመቶ)፣ ሀላባ፣ ስልጤና ወላይታ ነበሩ። ከነዋሪዎቹ 53 በመቶ ያህሉ አማርኛን እንደ መጀመሪያ ቋንቋ ይናገራሉ። ልጆች በትምህርት ቤትና በሰፈር ከተለያየ ማኅበረሰብ ከመጡ ጓደኞቻቸው ጋር ሲጫወቱ ብዙ ቃላት ይማራሉ።
ቁሊቶ በምን ትታወቃለች?
ቁሊቶ በበርበሬ፣ በሳምንታዊ የሐሙስ ገበያና በመንገዶቿ ትታወቃለች። በአካባቢው በርበሬ፣ በቆሎና ጤፍ ይመረታል፤ በርበሬው በየሳምንቱ ወደ አዲስ አበባ፣ ደሴና ሌሎች ከተሞች ይላካል። ከአዲስ አበባ እስከ አርባ ምንጭ የሚወስዱ መንገዶችን ስለምታገናኝ ብዙ መንገደኛ ያልፍባታል።
በርበሬ ከገና ዶሮ ወጥ ጋር ምን ግንኙነት አለው?
ዶሮ ወጥ በበርበሬና በቅቤ የሚዘጋጅ ቅመም ያለው ወጥ ነው፤ ቁሊቶ ደግሞ በበርበሬዋ ትታወቃለች። ስለዚህ ከተማዋ የበዓሉን ወጥ ዋና ቅመም ታመርታለች ማለት ይቻላል። ቅመሙ ሲበዛ ወጡ ለትንንሽ ልጆች ሊያቃጥል ስለሚችል፣ ብዙ ቤቶች ለልጆች ቀለል ያለ ድርሻ ያወጣሉ።
የገና ዶሮ ወጥ እንዴት ይዘጋጃል?
ዶሮ ወጥ በበርበሬና በቅቤ ቀስ ብሎ ለረጅም ሰዓት ይበስላል፤ በመጨረሻ የተቀቀለ እንቁላል ይጨመርበታል፤ ከእንጀራ ጋር ይቀርባል። የበዓሉ ዝግጅት አንዳንዴ ሳምንታት ይወስዳል፤ ትንንሽ ልጆች እንቁላል በመላጥ ወይም ንጥረ ነገሮችን በማቅረብ ትልልቆቹን ሊያግዙ ይችላሉ።
በቁሊቶ የበግ ወጥ ከዶሮ ወጥ በምን ይለያል?
የበግ ወጥ በበርበሬና በሌሎች ቅመሞች የሚሠራ የበግ ሥጋ ወጥ ሲሆን ለዶሮ ወጥ ሌላ አማራጭ ነው። ብዙ ቤተሰቦች ከጾሙ በኋላ በግ ወይም ፍየል ያርዳሉ፤ ስለዚህ ይህ ወጥ በበዓሉ ማዕድ ላይ ሊገኝ ይችላል። እንደ ዶሮ ወጥ ሁሉ ከእንጀራ ጋር ይበላል።
ከዶሮ ወጥ ሌላ በገና ቀን ምን ይበላል?
ከዶሮ ወጥ ሌላ ብዙ ቤተሰቦች ክትፎና ጥብስ ያዘጋጃሉ፤ ከምግቡ በኋላ የቡና ሥነ ሥርዓት ይደረጋል። ቡናው ከጎረቤትና ከዘመድ ጋር ይጠጣል፤ ጨዋታና ወሬም አብሮት አለ። ቤተሰቦች እነዚህን ምግቦች እንደ አቅማቸው ያዘጋጃሉ።
የገና ጾም በማለዳ በምን ይፈታል?
ጾመ ነቢያት ከኖቬምበር 25 የሚጀምር የ43 ቀን ጾም ነው፤ በጾሙ ወቅት ሥጋ፣ ወተትና እንቁላል አይበላም። በገና ቀን ንጋት ላይ ጾሙ ቀለል ባለ ምግብ ይፈታል፤ ከዚያ ዋናው ድግስ ይቀርባል። ለልጆችም የጾሙ ማብቂያ የደስታ ጊዜ ነው።
የገና ቅዳሴ በስንት ሰዓት ይጀምራል?
አንዳንድ ቤተሰቦች ከሌሊቱ 10 ሰዓት ገደማ (በፈረንጆች አቆጣጠር ከጠዋቱ 4 ሰዓት) ነጭ ለብሰው ወደ ቅዳሴ ይሄዳሉ። የዋዜማው አገልግሎት ከምሽት ጀምሮ እስከ ንጋት ሊቆይ ይችላል። ሰዓቱ እንደየቤተ ክርስቲያኑ ስለሚለያይ የአካባቢዎን ቤተ ክርስቲያን መጠየቅ ይሻላል፤ ልጆችን ቀደም ብሎ ማስተኛትም ይረዳል።
ሰዎች በገና ሌሊት ከአንድ ቤተ ክርስቲያን ወደ ሌላ ይሄዳሉ?
አዎ፣ አንዳንድ ሰዎች ጎህ ሳይቀድ በብዙ አገልግሎቶች ለመካፈል በእግራቸው ከአንድ ቤተ ክርስቲያን ወደ ሌላው ይሄዳሉ። ዝማሬና ጸሎት የሌሊቱ ዋና ክፍሎች ናቸው። ትንንሽ ልጆችን ይዘው ለሚሄዱ ወላጆች ግን በአቅራቢያቸው ባለ አንድ ቤተ ክርስቲያን መቆየት ይቀላል።
በቁሊቶ በገና ቀን የሚለበሰው ነጠላ ምንድን ነው?
ነጠላ ቀጭን ነጭ የጥጥ ልብስ ሲሆን እንደ ሻርፕ ይለበሳል፤ ጫፎቹ በቀለም ያሸበረቁ ናቸው። ብዙዎች ወደ ቤተ ክርስቲያን ሲሄዱ ይለብሱታል፤ ስለዚህ በገና ማለዳ የቁሊቶ ጎዳናዎች በነጭ ይደምቃሉ።
ሀበሻ ቀሚስና ጋቢ ምንድን ናቸው?
ሀበሻ ቀሚስ የኢትዮጵያ ሴቶች የሚለብሱት ነጭ መሠረት ያለው ባህላዊ ቀሚስ ነው፤ ጋቢ ደግሞ ወንዶች የሚለብሱት ወፍራም የጥጥ ልብስ ነው። ሁለቱም በገና ቀን በብዛት ይታያሉ፤ በቁሊቶም ብዙ ቤተሰቦች ለበዓሉ ይለብሷቸዋል፤ ልጆችም ለፎቶ በኩራት ይለብሳሉ።
የገና ጨዋታ ስም ከየት መጣ?
የገና ጨዋታ ስሙን ከበዓሉ እንደወሰደ ይነገራል፤ በክርስቶስ ልደት ሌሊት መንጋቸውን ይጠብቁ ከነበሩ እረኞች ጋርም ይያያዛል። ሁለት ቡድኖች ጠማማ እንጨትና ክብ የእንጨት ኳስ ይዘው ይወዳደራሉ። በአብዛኛው ወንዶችና ወጣቶች ይጫወታሉ።
ልጆች የገና ጨዋታን መጫወት ይችላሉ?
የገና ጨዋታ በአብዛኛው በወንዶችና በወጣቶች ይጫወታል፤ ትንንሽ ልጆች ግን እየተመለከቱ ደንቡን ይማራሉ። ጨዋታው በሰፊ መስክ ላይ ሁለት ቡድኖችን ያወዳድራል። ወላጆች ለትንንሽ ልጆች በለስላሳ ኳስና በዱላ ቀለል ያለ ስሪት ማሳየት ይችላሉ።
ልጆች በገና ቀን አዲስ ልብስ ይለብሳሉ?
አዎ፣ ብዙ ቤተሰቦች ለልጆች አዲስ ልብስ ይገዛሉ፤ ይህም የደስታና የአዲስ ጅምር ምልክት ነው። ስጦታ መስጠት የኢትዮጵያ ገና ዋና ነገር አይደለም፤ ዋናው ቤተሰብ መሰባሰብ፣ ጸሎትና ሰላም ነው። አንዳንድ ቤተሰቦች ግን ትናንሽ ስጦታዎች ይሰጣሉ።
ቁሊቶ ውስጥ ለገና የሚታወቅ ገበያ አለ?
ቁሊቶ በሳምንታዊ የሐሙስ ገበያዋ ትታወቃለች፤ ለበዓሉ የሚያስፈልጉ ነገሮች የሚገዙትም በአብዛኛው እዚያ ነው። የገና ዋናው ክብረ በዓል ግን በቤተ ክርስቲያንና በቤት ይከናወናል። የ2026 ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ወደ Rally Takes the Train የቁሊቶ የገና መመሪያ ይታከላሉ።
ቁሊቶ መቼ ተቆረቆረች፣ ስንት ሰው ይኖርባታል?
ቁሊቶ ወደ 1896 አካባቢ እንደተቆረቆረች ይታመናል። በ1994 ቆጠራ 15,101 ነዋሪዎች ነበሯት፤ በ2005 የማዕከላዊ ስታቲስቲክስ ኤጀንሲ ግምት 27,359 ደርሷል። ከተማዋ ከ100 ዓመት በላይ ዕድሜ ስላላት ብዙ ትውልዶች ገናን በዚህ ቦታ አክብረዋል።
ሌሎች የኢትዮጵያ ቦታዎች ገናን እንዴት ያከብራሉ?
ገና በመላ ኢትዮጵያ ይከበራል፤ በጣም የታወቀው ክብረ በዓል ግን በሰሜን ኢትዮጵያ በላሊበላ ይደረጋል። ከአለት የተፈለፈሉ አብያተ ክርስቲያናት ያሉባት ላሊበላ በበዓሉ ሰሞን የሕዝቧ ቁጥር ወደ እጥፍ ይጠጋል። በቁሊቶ ግን ቤተሰቦች በአካባቢያቸው ቤተ ክርስቲያንና ቤት ያከብራሉ።
በቁሊቶ የ2026 የገና ዝግጅቶችን የት ማግኘት እችላለሁ?
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ወደ Rally Takes the Train የቁሊቶ የገና መመሪያ ይታከላሉ። እስከዚያ ቀንና ቦታ ስላልተረጋገጠ ምንም ቀን አናሳውቅም። እስከዚያው ቤተሰቦች ገና ጃንዋሪ 7 እንደሚከበር አውቀው ስለ ወጉ ከልጆቻቸው ጋር ማንበብ ይችላሉ።
ምንጮች
- Halaba Kulito, Wikipedia
- Ethiopian Christmas, Wikipedia (mirror)
- Ethiopian Christmas, Ethiopian Calendar
- ገና (Gena), Ethiopian Festivals
- Ganna: Celebrating Christmas in Ethiopia, What's Out Addis
- Voices: Christmas in Ethiopia, Baptist Standard