ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በቦንጋ
ቦንጋ በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ፣ በከፋ ዞን ከባሕር ጠለል በላይ 1,714 ሜትር ከፍታ ላይ በኮረብታ ላይ የተቀመጠች ከተማ ናት። የዱር አረቢካ ቡና መገኛ ተብላ ትጠራለች፤ «ቡና» የሚለው ስም ከከፋ ስም እንደመጣ ይነገራል።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በቦንጋ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በቦንጋ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የቦንጋ ገና ታሪክ
በከፋ ጃንዋሪ 7 የሚከበረው የልደት ሰልፍ፣ ቅዳሴና ማዕድ
በከፋ ክርስቲያኖች ገናን «ልደት» ብለው በጃንዋሪ 7 ያከብራሉ። ቀኑ በቀለማት ያሸበረቀ ሰልፍ፣ ቅዳሴና የጋራ ማዕድ ይዞ ይመጣል። የ43 ቀን ጾመ ነቢያት በኖቬምበር 25 ይጀምራል። በቦንጋ በ2007 ቆጠራ 72.53 በመቶው ኦርቶዶክስ፣ 11.17 በመቶው ሙስሊም፣ 9.85 በመቶው ፕሮቴስታንት እና 6.18 በመቶው ካቶሊክ ነበር፤ ስለዚህ ከተማዋ የተለያዩ እምነት ተከታዮች በጉርብትና የሚኖሩባት ናት። ከገና ከ12 ቀን በኋላ ጥር 11 (ጃንዋሪ 19) ጥምቀት በሰልፍ ይከበራል።
ሦስት ዙር የሚቀዳ ቡና፣ የተቆረጠ ሣርና የእንሰት ዳቦ
በቦንጋ የገና ቀን ከቡና ማዕድ ውጭ አይታሰብም፤ ይህ በከፋ በሰፊው የሚታወቅ ወግ ነው። አስተናጋጇ ሴት በቤቱ ጥግ አዲስ የተቆረጠ ሣር ትበትናለች፣ ዕጣን ታጨሳለች። አረንጓዴ ፍሬውን በከሰል እሳት ላይ ትቆላለች፣ በሙቀጫ ትወቅጣለች። ቡናው በሸክላ ጀበና ይፈላል፤ በቀርከሃ ጽዋም ይቀርባል፤ ከእንሰት ዳቦ ጋርም ይበላል። ከአንድ ዱቄት ሦስት ዙር ቡና ይቀዳል። ለቡና መጋበዝ የወዳጅነትና የአክብሮት ምልክት ነው።
500 ካሬ ኪሎ ሜትር ጫካ፣ 14 ፏፏቴዎች እና የቡና ሙዚየም
የቦንጋ የደን ጥብቅ ቦታ ወደ 500 ካሬ ኪሎ ሜትር ይሸፍናል፤ ጥቁርና ነጭ ኮሎቡስ ጦጣዎችም ይኖሩበታል። ተረቱ እንደሚለው ካልዲ የተባለ የፍየል እረኛ ፍየሎቹ ቀይ ፍሬ በልተው ሲጫወቱ አይቶ ቡናን አገኘ። በከፋ ዙሪያ 14 ፏፏቴዎች አሉ፤ የባርታ ፏፏቴ ወደ 100 ሜትር ከፍታ አለው። የከፋ ባዮስፌር ክምችት ከ2010 ጀምሮ የዩኔስኮ ዕውቅና አለው። ብሔራዊ የቡና ሙዚየም በ2015 በቦንጋ ተመርቋል፤ አካባቢው ማር እና ቅመማ ቅመምም ይገዛበታል።
የዛሬ ወጎች
- ጾመ ነቢያት: በኖቬምበር 25 የሚጀምር የ43 ቀን ጾም ሲሆን ሥጋ፣ ወተትና እንቁላል አይበሉበትም።
- የልደት ሰልፍ፣ ቅዳሴና ማዕድ: ጃንዋሪ 7 በቀለማት ያሸበረቀ ሰልፍ፣ ቅዳሴና የቤተሰብ ማዕድ ይከበራል።
- የከፋ ቡና ማዕድ: ሴት አስተናጋጅ ሣር ትበትናለች፣ ዕጣን ታጨሳለች፣ ቡና ትቆላለች፣ በሙቀጫ ትወቅጣለች እና በጀበና ታፈላለች።
- የእንሰት ዳቦ እና ሦስት ዙር ቡና: ቡናው በትንንሽ ጽዋዎች ከእንሰት ዳቦ ጋር ይቀርባል፤ ከአንድ ዱቄት ሦስት ዙር ይቀዳል።
- ጉርሻ: በጋራ ማዕድ ከአንድ ሳህን ይበላል፤ ጉርሻ ማጉረስ ፍቅርን ያሳያል፣ ለእንግዳ ምርጡ ጉርሻ ይሰጣል።
- ጥምቀት በጥር 11: ከገና ከ12 ቀን በኋላ ጥር 11 (ጃንዋሪ 19) የጥምቀት በዓል በሰልፍ ይከበራል።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
«ቡና» የሚለው ቃል ከከፋ ስም እንደመጣ ይነገራል፤ የቦንጋ ደን ደግሞ ወደ 500 ካሬ ኪሎ ሜትር ይሸፍናል።
በቦንጋ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
ቦንጋ በኢትዮጵያ የት ትገኛለች?
ቦንጋ በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ክልል ውስጥ በከፋ ዞን የምትገኝ ከተማ ናት። በላይኛው የባርታ ሸለቆ ኮረብታ ላይ ተቀምጣለች፤ ከፍታዋ 1,714 ሜትር ነው። በ2022 የነዋሪዎቿ ቁጥር 56,045 ነበር፤ ከተማዋ ከክልሉ ዋና ዋና ከተሞች አንዷ ናት።
ቦንጋ ለምን የቡና መገኛ ትባላለች?
ቦንጋ የዱር አረቢካ ቡና መገኛ ተብላ ትጠራለች፤ በዙሪያዋ ያለው ጫካ ቡና በተፈጥሮ የሚበቅልበት ነው። «ቡና» የሚለው ቃል ከከፋ የመጣ እንደሆነ ይነገራል። ልጆች የሚጠጡት ቡና ምንጩ ከዚህ አካባቢ መሆኑን ሲሰሙ ይደነቃሉ።
ካልዲ ማን ነበር?
ካልዲ በተረት የሚነገር የፍየል እረኛ ነው። ፍየሎቹ ቀይ ፍሬ በልተው ሲዝናኑና ሲጫወቱ አይቶ ቡናን እንዳገኘ ይነገራል። ይህ ከእውነተኛ ታሪክ ይልቅ ወግ ነው፤ ነገር ግን ለልጆች ቡና እንዴት እንደተገኘ ለማስረዳት አስደሳች ታሪክ ነው።
በከፋ ገና መቼ ይከበራል?
በከፋ ክርስቲያኖች ገናን ወይም «ልደት»ን በጃንዋሪ 7 ያከብራሉ፤ በኢትዮጵያ ቀን መቁጠሪያ ቀኑ ታኅሣሥ 29 ነው። ቀኑ በቀለማት ያሸበረቀ ሰልፍ፣ ቅዳሴና የቤተሰብ ማዕድ ይታወቃል። የቦንጋ ቤተሰቦችም በዚሁ ቀን ይሰበሰባሉ።
«ልደት» ማለት ምን ማለት ነው?
ልደት የልደት ቀን ማለት ሲሆን ኢትዮጵያውያን ገናን በዚህ ስም ይጠሩታል፤ ኢየሱስ የተወለደበትን ቀን ያከብራሉ ማለት ነው። በአማርኛ «ገና» ሲባል በትግርኛ «ልደት» ይባላል። በከፋ ወግ ደግሞ ልደት በጃንዋሪ 7 የሚከበር የቤተሰብ በዓል ነው።
የቦንጋ ኦርቶዶክሶች ከገና በፊት የሚጾሙት ጾም የትኛው ነው?
ጾመ ነቢያት ገናን የሚቀድም የ43 ቀን ጾም ሲሆን የሚጀምረው በኖቬምበር 25 ነው። በዚህ ጊዜ ሥጋ፣ ወተት፣ እንቁላልና ሌሎች የእንስሳት ውጤቶች አይበሉም። ከጾሙ በኋላ የሚመጣው የገና ማዕድ ለልጆችም ለአዋቂዎችም ደስታ ነው።
ከገና በኋላ የሚመጣው ጥምቀት መቼ ነው?
ጥምቀት ጥር 11 ይከበራል፤ ይህም በጎርጎሮሳዊው አቆጣጠር ጃንዋሪ 19፣ ከገና ከ12 ቀን በኋላ ነው። በከፋ ባህል መሠረት በዓሉ በሰልፎች ይታወቃል። ስለዚህ ጃንዋሪ ለቦንጋ ቤተሰቦች ከአንድ በዓል በላይ የሚያስተናግድ የሰልፍና የመሰባሰብ ወር ነው።
የከፋ ቡና ማዕድ እንዴት ይካሄዳል?
መጀመሪያ ቤቱ በአዲስ ሣር ይጎዘጎዛል፤ ዕጣንም ይጨሳል። አረንጓዴ ፍሬውን በከሰል እሳት ላይ ትቆላለች፣ ከዚያም በሙቀጫ ትወቅጣለች። ቡናው ተፈልቶ በትንንሽ ጽዋዎች ይቀርባል። ማዕዱ ወዳጅነትንና አክብሮትን ያሳያል።
ጀበና ምንድን ነው?
ጀበና ቡና የሚፈላበት ባህላዊ የሸክላ ማሰሮ ነው። በከፋ ቡና አንዳንድ ጊዜ በቀርከሃ ጽዋም ይቀርባል። ልጆች ጀበናው ከሰል ላይ ሲፈላ የቡናውን ሽታ ማሽተት ይወዳሉ፤ ማዕዱ ጊዜ ስለሚወስድ ትዕግሥትንም ይማራሉ።
ሦስት ዙር ቡና ማለት ምን ማለት ነው?
ከአንድ የተፈጨ የቡና ዱቄት ሦስት ዙር ቡና መቅዳት ይቻላል፤ በከፋ ቡና ማዕድ ይህ ይደረጋል። ቡናው በትንንሽ ጽዋዎች ከእንሰት ዳቦ ጋር ይቀርባል። ማዕዱ የማኅበረሰብን ኅብረት ያመለክታል፤ ስለዚህ ልጆች ከታላላቆች ጋር ተቀምጠው መጫወትና ማዳመጥ ይችላሉ።
የእንሰት ዳቦ ምንድን ነው?
እንሰት «የሐሰት ሙዝ» ተብሎ የሚጠራ ተክል ሲሆን በከፋ የቤት አትክልት ውስጥ ይበቅላል። ከእሱ የሚዘጋጅ ዳቦ ከቡና ጋር ይቀርባል። የከፋ ቤተሰቦች ቡና፣ እንሰትና አትክልት በአንድ የቤት አትክልት ውስጥ ያበቅላሉ።
ጉርሻ ምንድን ነው?
ጉርሻ አንድ ሰው እንጀራ ጠቅልሎ ሌላውን በእጁ ማጉረሱ ነው፤ ፍቅርን ያሳያል። በከፋ ማዕድ ሁሉም ከአንድ ሳህን ይመገባል፣ ማንም ብቻውን አይበላም። አስተናጋጁ ለእንግዳ ምርጡን ጉርሻ ይሰጣል። ልጆች እንዲህ ያለውን የመካፈል ልማድ ከልጅነታቸው ይማራሉ።
እንጀራ መቀደድ ምን ያመለክታል?
በከፋ ማዕድ እንጀራ ሲቀደድ ወዳጅነትንና ታማኝነትን ያመለክታል ይባላል። ሰዎች በቀኝ እጃቸው ይበላሉ፤ እንጀራው ብዙውን ጊዜ ከጤፍ ይዘጋጃል። ስለዚህ የገና ማዕድ ለልጆች የመካፈልና የመተባበር ትምህርት ቤት ነው።
የቦንጋ ደን ጥብቅ ቦታ ምን ያህል ትልቅ ነው?
የቦንጋ የደን ጥብቅ ቦታ ወደ 500 ካሬ ኪሎ ሜትር ይሸፍናል፤ ከኢትዮጵያ ትልልቅ የቀሩ ከሐሩር በታች ደኖች አንዱ ነው። ጥቁርና ነጭ ኮሎቡስ ጦጣዎች እና ሌሎች እንስሳት ይኖሩበታል። የደኑ ጥላ ቡናው ቀስ ብሎ እንዲበስል ያደርጋል።
በከፋ ዙሪያ ምን ምን ፏፏቴዎች አሉ?
ከፋ 14 ፏፏቴዎች አሏት፤ ከእነሱ ውስጥ የባርታ ፏፏቴ ውሃ ከ100 ሜትር ገደማ ከፍታ ይወርዳል። ሞቃት ውሃ ምንጮችና የተፈጥሮ ድልድዮችም ይገኛሉ። ከልጆች ጋር ለመጎብኘት ካሰቡ የጉብኝት ሰዓትና ደንቡን አስቀድመው በአካባቢው ይጠይቁ።
የከፋ ባዮስፌር ክምችት ምንድን ነው?
የከፋ ባዮስፌር ክምችት ከ2010 ጀምሮ የዩኔስኮ ባዮስፌር ክምችት ነው፤ የዱር አረቢካ ቡና መገኛና በብዝሃ ሕይወት የበለጸገ ቦታ ተብሎ ይገለጻል። በቦንጋ ብሔራዊ የቡና ሙዚየምና የባዮስፌሩ መረጃ ማዕከል ጎን ለጎን ይገኛሉ።
ብሔራዊ የቡና ሙዚየም በቦንጋ መቼ ተመረቀ?
ብሔራዊ የቡና ሙዚየም በ2015 በቦንጋ ተመርቋል፤ ግንባታው የተጀመረው በ2009 ነበር። ሙዚየሙ ከከፋ ባዮስፌር መረጃ ማዕከል ጎን ይገኛል። ልጆች ቡና ከዛፍ እስከ ጽዋ ምን ጉዞ እንዳለው ለማየት ቀጥሎ የሚሄዱበት ቦታ ነው።
ቦንጋ ከአዲስ አበባ ምን ያህል ትርቃለች?
ቦንጋ ከአዲስ አበባ በመንገድ ወደ 460 ኪሎ ሜትር ትርቃለች። አማራጩ በአውሮፕላን ወደ ጅማ ደርሶ ከዚያ 118 ኪሎ ሜትር በመንገድ መሄድ ነው። ስለዚህ ገናን በቦንጋ ለማሳለፍ ያሰቡ ቤተሰቦች ጉዞውን አስቀድመው ማቀድ አለባቸው።
ቦንጋ በምን ምርቶች ትታወቃለች?
ቦንጋ ማር፣ ቡና እና ካርዳሞም የሚገዛበት ማዕከል ነው። ከደኑ ደግሞ የደን ካርዳሞምና ረጅም አረንጓዴ ቃሪያ ይገኛል። በዛፎች ላይ የተሰቀሉ ባህላዊ የንብ ቀፎዎችም ይታያሉ። ልጆች ማርና ቡና ከተፈጥሮ እንዴት እንደሚመጣ ሲያውቁ ይደነቃሉ።
የ2026 የቦንጋ የገና መረጃ መቼ እና የት ይገኛል?
የ2026 ዝግጅቶች ገና አልተረጋገጡም፤ ስለዚህ ቀን አንጽፍም። ዝርዝሩ ሲዘጋጅ በRally Takes the Train የቦንጋ የገና መመሪያ ላይ በኖቬምበር መጨረሻ ይታከላል። ኢሜይልዎን ከተዉ መመሪያው ሲወጣ እናሳውቅዎታለን።
ምንጮች
- Ethiopian Christmas, Wikipedia
- Bonga, Wikipedia
- Ethiopia coffee origins: Bonga, CNN Travel
- Kafa traditions, Kafa Biosphere Reserve
- Unique Features of Ethiopian Christmas 'Genna', Ethiopian News Agency