ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በአክሱም
አክሱም ዕድሜያቸው ወደ 1,700 ዓመት የሚጠጋ ሐውልቶች የቆሙባት ከተማ ናት። በገና ዋዜማ በዚህች ከተማ ቤተ ክርስቲያኖች ውስጥ ሻማ የያዙ ምዕመናን ሌሊቱን ሲያሳልፉ፣ ጠዋት ደግሞ ነጭ ለብሰው 43 ቀን የቆየውን ጾም ይፈታሉ።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በአክሱም የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በአክሱም የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የአክሱም ገና ታሪክ
43 ቀን ጾም እና ሻማ የያዘ የገሃድ ሌሊት
ገና በአክሱም የሚጀምረው ከበዓሉ ከ43 ቀን በፊት ነው። ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ኦርቶዶክሳውያን ጾመ ነቢያትን ይጾማሉ፤ በዚህ ጊዜ ስጋ፣ ወተትና እንቁላል አይበሉም። የገና ዋዜማ ገሃድ ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማ (በአውሮፓ አቆጣጠር 6 ሰዓት) ተጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት (3 ሰዓት) ይዘልቃል። የተገኘ ሁሉ ሻማ ይይዛል፤ ምዕመናን ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ እየዞሩ ይሄዳሉ። ብዙዎች ሌሊቱን በቤተ ክርስቲያን ያድራሉ፤ በዓሉ ታኅሣሥ 29 (ጃንዋሪ 7) ማለዳ ይደርሳል።
ነጭ ነጠላ እና የልደት ማለዳ
በገና ቀን ብዙዎች ነጭ ይለብሳሉ። ነጠላ ቀጭን የጥጥ ነጭ ሻሽ ሲሆን ጫፎቹ ላይ ባለቀለም መስመሮች አሉት፤ እንደ ሻርፕ ትከሻ ላይ ይጣላል። በትግርኛ በዓሉ ልደት ይባላል። በትግራይ ከጾሙ መፈታት በኋላ ቤተሰብ ተሰብስቦ በእንጀራ ላይ የዶሮ ወጥ ይቀምሳል፤ ማለዳ ደግሞ ካህናት በነጭ ልብስ ሆነው በከበሮና በጸናጽል ያዜማሉ። ቤተሰብ በዓሉን በቤቱ ማክበሩ ከሁሉም ይቀድማል፤ ከሌሊቱ ቅዳሴ በኋላ ወደ ቤት የሚመለሱት ሰዎች የልደት ማለዳውን አብረው ያሳልፋሉ።
ከሐውልት እስከ ሁለቱ ጽዮን ማርያም ካቴድራሎች
የአክሱም ሐውልቶች ዕድሜያቸው ወደ 1,700 ዓመት ይጠጋል። መጀመሪያ ላይ ሻካራ የድንጋይ ምሰሶዎች ነበሩ፤ በኋላ ተጠርበው ባለ ብዙ ፎቅ ማማ እንዲመስሉ ተቀረጹ። የንጉሥ ኢዛና ሐውልት ወደ 24 ሜትር ይረዝማል፤ ትልቁ ሐውልት ወደ 33 ሜትር ሲሆን ሲገነባ እንደወደቀ ይታመናል። በጽዮን ማርያም ቅጥር ግቢ ጥንታዊው ካቴድራል ወንዶችን ብቻ ሲቀበል፣ ከ1955 ጀምሮ መገንባት የተጀመረው አዲሱ ካቴድራል ሴቶችንም ይቀበላል። ዩኔስኮ የአክሱምን የቅርስ ቦታዎች በ1980 መዝግቧል።
የዛሬ ወጎች
- ጾመ ነቢያት: ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀን ኦርቶዶክሳውያን ስጋ፣ ወተትና እንቁላል ሳይበሉ ልደትን ይጠብቃሉ።
- የገሃድ ዋዜማ: ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት በቤተ ክርስቲያን ዝማሬና ቅዳሴ ይደረጋል።
- ሻማ እና ሦስት ዙር: ምዕመናን ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ እየዞሩ በዝግታ ይሄዳሉ።
- ነጭ ነጠላ: ቀጭኑ ነጭ የጥጥ ነጠላ በገና ቀን እንደ ሻርፕ ትከሻ ላይ ይጣላል፤ ጫፎቹ ላይ ባለቀለም መስመሮች አሉ።
- የልደት ማለዳ ድግስ: በትግራይ ከማለዳ ቅዳሴ በኋላ ቤተሰብ እንጀራና የዶሮ ወጥ ተካፍሎ ጾሙን ይፈታል።
- ሁለቱ የጽዮን ማርያም ካቴድራሎች: ጥንታዊው ካቴድራል ወንዶችን ብቻ ሲቀበል፣ ከ1955 ጀምሮ መገንባት የተጀመረው አዲሱ ካቴድራል ሴቶችንም ይቀበላል።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
በአክሱም የገና ዋዜማ ሁሉም ሰው ሻማ ይዞ ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ ይዞራል። ከተማዋ ውስጥ ደግሞ ወደ 24 ሜትር የሚረዝም የንጉሥ ኢዛና ሐውልት ቆሟል።
በአክሱም ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
ገና በአክሱም መቼ ይከበራል?
ገና በአክሱም እንደ መላው ኢትዮጵያ ጃንዋሪ 7 ቀን ይከበራል፤ በኢትዮጵያ አቆጣጠር ደግሞ ታኅሣሥ 29 ቀን ነው። የአክሱም ኦርቶዶክሳውያን ቤተሰቦች በዓሉን ከዋዜማው ገሃድ ጀምረው ያከብራሉ፤ ገሃድ ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማ ተጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ይዘልቃል። ሌሊቱን በቤተ ክርስቲያን ለማሳለፍ ካሰቡ ልጆችን አስቀድመው ያዘጋጁ።
የአክሱም ኦርቶዶክሶች ከገና በፊት የሚጾሙት ጾመ ነቢያት ምንድን ነው?
ጾመ ነቢያት ከገና በፊት የሚጾም የ43 ቀን የጥበቃ ጾም ነው። ከኖቬምበር 25 ይጀምራል፤ ተከታዮቹ ስጋ፣ ወተትና እንቁላል አይበሉም። ባህላዊ ጾም በቀን አንድ ጊዜ መብላትን ያካትታል። ጾሙ ሲያልቅ በገና ማለዳ ቤተሰብ ተሰብስቦ ምግብ ይካፈላል።
ለትንንሽ ልጆች ጾመ ነቢያትን እንዴት ማስረዳት ይቻላል?
ለልጆች ጾመ ነቢያትን «ልደትን የምንጠብቅበት የ43 ቀን ጊዜ» ብሎ በቀላል ቃላት መግለጽ ይቻላል። በዚህ ጊዜ ብዙ ኦርቶዶክሳውያን ስጋ፣ ወተትና እንቁላል አይበሉም፤ ጾሙ በገና ቀን ይፈታል። ልጆች ቀኖቹን በወረቀት ላይ ቆጥረው ለልደት ቀን እንዲጠባበቁ ማድረግ ይረዳል።
ገሃድ ማለት ምን ማለት ነው?
ገሃድ የገና ዋዜማ የሌሊት ቅዳሴ ነው። ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማ (በአውሮፓ አቆጣጠር 6 ሰዓት) ተጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት (3 ሰዓት) ድረስ ይቆያል። በዚህ ጊዜ የተገኘ ሁሉ ሻማ ይዞ ዝማሬና ጸሎት ይከታተላል፤ ብዙ ሰዎች ሌሊቱን በቤተ ክርስቲያን ግቢ ያድራሉ።
በገሃድ ሌሊት ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን የሚዞሩት ስንት ጊዜ ነው?
ምዕመናን ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ በዝግታ እየዞሩ ይሄዳሉ። በገሃድ መግቢያ ላይ ለተገኘ ሁሉ ሻማ ይሰጣል። ትንንሽ ልጆች ካሉ ሻማውን አዋቂ እንዲይዝላቸው ማድረግ ጥሩ ነው፤ ሰልፉ ረጅምና ዝግተኛ ስለሆነ ሞቅ ያለ ልብስ መልበስ ይመከራል።
ነጠላ ምንድን ነው፣ ለምንስ በገና ይለበሳል?
ነጠላ ከቀጭን ጥጥ የተሠራ ነጭ ልብስ ነው፤ ጠርዙ ባለቀለም ሲሆን በትከሻ ላይ ይደረባል። በገና ቀን ብዙ ኢትዮጵያውያን ነጭ ይለብሳሉ። በትላልቅ ከተሞች የሚኖሩ አንዳንዶች ደግሞ የአውሮፓ ዓይነት ልብስ ይመርጣሉ።
የአክሱም ሐውልቶች ስንት ዓመት ይሆናቸዋል?
ሐውልቶቹ የቆሙት ከ1,700 ዓመት ገደማ በፊት ነው። ቀደምቶቹ ያልተጠረቡ ድንጋዮች ሲሆኑ ኋለኞቹ ባለ ብዙ ፎቅ ሕንፃ እንዲመስሉ በጥበብ ተቀርጸዋል። በሰሜናዊው የሐውልት መናፈሻ ብዙዎቹ ይገኛሉ፤ ኢትዮጵያውያን ሐውልቶቹን የማንነታቸው ምልክት አድርገው ይመለከቷቸዋል።
በአክሱም ትልቁ ሐውልት ስንት ሜትር ነው?
በአክሱም ትልቁ ሐውልት ታላቁ ሐውልት ሲባል ወደ 33 ሜትር ይረዝማል። ሲገነባ እንደወደቀና እንደተሰበረ ይታመናል። ከቆሙት መካከል የንጉሥ ኢዛና ሐውልት ወደ 24 ሜትር ይረዝማል፤ ሌሎች ሦስት ሐውልቶች ደግሞ ወደ 18.2፣ 15.8 እና 15.3 ሜትር ናቸው።
የአክሱም ሐውልቶች እንዴት ተሠሩ?
የአክሱም ሐውልቶች መጀመሪያ ላይ ሻካራና ያልተጠረቡ የግራናይት ድንጋዮች ነበሩ። በኋላ በጥንቃቄ እየተጠረቡ ባለ ብዙ ፎቅ ማማ እንዲመስሉ ተቀረጹ። በሐውልቶቹ ጎኖች ላይ ከብረት የተሠሩ ክብ ሳህኖች ተሰክተው እንደነበር ይታመናል። ከብዙ ዘመን በኋላ ዛሬም ሐውልቶቹ ከተማዋን ለሚጎበኙ ሁሉ ትኩረት ይስባሉ።
ሴቶች እና ልጃገረዶች ወደ ጽዮን ማርያም ካቴድራል መግባት ይችላሉ?
በጽዮን ማርያም ቅጥር ግቢ ጥንታዊው ካቴድራል ወንዶችን ብቻ ይቀበላል። ከ1955 ጀምሮ መገንባት የተጀመረው አዲሱ ካቴድራል ግን ሴቶችንም ይቀበላል። ከሌሎች ቦታዎች የሚመጡ ኦርቶዶክሳውያን ፒልግሪሞች ሁለቱንም ካቴድራሎችና የታቦቱ ጽላት ቤተ ጸሎት ከኢትዮጵያ ቅዱሳን ስፍራዎች ታላቁ አድርገው ይመለከታሉ።
አዲሱ የጽዮን ማርያም ካቴድራል መቼ መሠራት ጀመረ?
አዲሱ የጽዮን ማርያም ካቴድራል በ1955 መሠራት ጀመረ፤ የተሠራውም በአዲስ የባይዛንታይን ቅርጽ ነው። ሕንጻው በጥንታዊው ካቴድራል አቅራቢያ ይገኛል። ከጥንታዊው ካቴድራል በተለየ ሴቶችም ይገቡበታል፤ ስለዚህ መላው ቤተሰብ ሊጎበኘው ይችላል።
አክሱም ስንት ሰው ይኖርባታል?
በ2022 መረጃ መሠረት የአክሱም ነዋሪ ብዛት 94,515 ነው። ይህም በ2007 ቆጠራ ከነበረው 44,647 በእጥፍ ይበልጣል። በ2007 ቆጠራ ከ100 ነዋሪ 88ቱ ኦርቶዶክስ ክርስቲያን ነበሩ፤ ስለዚህ በገና ሰሞን የቤተ ክርስቲያን ዝማሬ በመላ ከተማዋ ይሰማል።
አክሱም የዓለም ቅርስ የሆነችው መቼ ነው?
ዩኔስኮ የአክሱምን የቅርስ ቦታዎች በ1980 በዓለም ቅርስነት መዝግቧል። ቦታው ሐውልቶችን፣ የጽዮን ማርያም ካቴድራሎችንና ጥንታዊ ፍርስራሾችን ያካትታል። ቅርሱ ከክርስቲያናዊ የጉዞ ባህል ጋር ስለሚያያዝ ብዙ ፒልግሪሞች በበዓላት ወቅት ወደ ከተማዋ ይመጣሉ። ቤተሰቦች ልጆቻቸውን ሲያመጡ ሐውልቶቹን አብረው ማየት ይችላሉ።
በትግራይ ገና በምን ስም ይጠራል?
በትግርኛ ገና ልደት ይባላል፤ በአማርኛ ደግሞ ገና ይባላል። በአክሱም ያሉ የትግርኛ ተናጋሪ ቤተሰቦች «ልደት» የሚለውን ስም ይጠቀማሉ። ቀኑ ግን አንድ ነው፤ ጃንዋሪ 7 ወይም ታኅሣሥ 29። ሌሎች የኢትዮጵያ ክርስቲያን ቤተ እምነቶችም በዚሁ ቀን ያከብራሉ።
በልደት ማለዳ በትግራይ ቤተ ክርስቲያኖች ምን ይደረጋል?
በአክሱም እንደሌሎቹ የትግራይ ከተሞች በልደት ማለዳ ካህናት በነጭ ልብስና በቀለማት ባሸበረቀ መስቀል ሆነው ሰልፍ ይመራሉ። ምዕመናን በከበሮና በጸናጽል አጃቢነት ይዘምራሉ፤ ዕጣንና ሻማ ይኖራል። ቅዳሴው እስከ ጠዋት ድረስ ይቆያል፤ ከዚያ በኋላ ቤተሰብ ወደ ቤት ሄዶ ጾሙን ይፈታል።
ከገና ቅዳሴ በኋላ በትግራይ ምን ይበላል?
በትግራይ ከማለዳ ቅዳሴ በኋላ ቤተሰብ ተሰብስቦ ጾሙን ይፈታል። ምግቡ በእንጀራ ላይ የተደረደረ የዶሮ ወጥ፣ የበግና የበሬ ሥጋ ያካትታል። ማዕዱ የእንግዳ ተቀባይነትና የአብሮነት ምልክት ነው፤ ቤተሰብ፣ ጎረቤትና እንግዳ ሁሉም በአንድ ማዕድ ይካፈላሉ።
ገና በቤት ነው ወይስ በቤተ ክርስቲያን የሚከበረው?
ሁለቱም። ቅዳሴ በሁሉም ቤተ ክርስቲያን ይከናወናል፤ ከሁሉም ጉልህ የሆነው የዋዜማው ሌሊት ነው። ገና ከሁሉም በላይ ግን በቤት ከቤተሰብ ጋር የሚከበር በዓል ነው። ስለዚህ በአክሱም ልጆች ሌሊቱን በቤተ ክርስቲያን፣ ቀኑን ደግሞ በቤት ከአያቶችና ከዘመዶች ጋር ሊያሳልፉ ይችላሉ።
በዘመናዊ ቤተ ክርስቲያኖች ውስጥ ሰዎች የሚቆሙት እንዴት ነው?
በዘመናዊ የከተማ ቤተ ክርስቲያኖች ሕንጻው በሦስት ክብ ይሠራል። ዘማሪዎች በውጪው ክብ ይዘምራሉ፤ ምዕመናን በሁለተኛው ክብ ይቆማሉ፤ በዚህ ክብ ወንዶችና ወንዶች ልጆች ከሴቶችና ሴቶች ልጆች ተለይተው ይቆማሉ። የመካከለኛው ክብ ቅዱስ ቁርባን የሚሰጥበት ቅዱስ ስፍራ ነው።
የአክሱም የገና መመሪያ መቼ ይዘጋጃል?
Rally Takes the Train የአክሱም የገና መመሪያ ውስጥ የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይጨመራሉ። እስከዚያ ድረስ ቤተሰቦች የጾመ ነቢያትንና የገሃድን ወግ ለትንንሽ ልጆቻቸው ማስረዳት ይችላሉ። ቀኖቹ እስኪረጋገጡ ድረስ ምንም ቀን አናወጣም።
የአክሱምን የ2026 የገና ዝግጅቶች እንዴት መከታተል እችላለሁ?
በRally Takes the Train የአክሱም የገና መመሪያ ላይ ኢሜይልዎን ከተዉ፣ የ2026 ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ሲጨመሩ ይነገርዎታል። እስከዚያው ድረስ ስለ ሐውልቶቹና ስለ ጽዮን ማርያም ካቴድራሎች ከልጆችዎ ጋር ማንበብ ይችላሉ፤ ይህም ወደ ከተማዋ ለሚደረግ የበዓል ጉዞ ጥሩ ዝግጅት ነው።
ምንጮች
- Axum, Wikipedia
- Ethiopian Christmas, Cavacopedia (Wikipedia text)
- Ethiopia: The Uniqueness of Genna Celebration in Ethiopia, allAfrica
- Lidet: A Timeless Christmas Celebration in Atsbi Wenberta, Tigray, Tourism Tigrai
- Ethiopian Christmas, Wikiwand