ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በወልዲያ
ወልዲያ ከባህር ወለል በላይ 2,112 ሜትር ከፍታ ላይ የምትገኝ፣ ከላሊበላ ብዙም የማትርቅ የሰሜን ወሎ ዞን ዋና ከተማ ናት። በከተማዋ ገና የ43 ቀን ጾም ፍቺ፣ የነጭ ልብስ፣ የቤተሰብ ማዕድ እና የእንጨት ኳስ ጨዋታ ቀን ነው።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በወልዲያ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በወልዲያ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የወልዲያ ገና ታሪክ
ከ43 ቀን ጾም በኋላ የሚመጣው የወልዲያ ገና
ወልዲያ በአማራ ክልል የሰሜን ወሎ ዞን ዋና ከተማ ናት። በ2007 ቆጠራ መሠረት ከነዋሪዎቿ ወደ 80 በመቶ የሚጠጉት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስቲያኖች ናቸው፤ ስለዚህ ገና በከተማዋ ትልቅ በዓል ነው። ገና በኢትዮጵያ አቆጣጠር ታኅሣሥ 29 ቀን ይውላል፤ ይህም ጃንዋሪ 7 ነው። ምእመናን ከበዓሉ በፊት ጾመ ነቢያት የተባለውን የ43 ቀን ጾም ይጾማሉ፤ ጾሙ ኖቬምበር 25 ይጀምራል። በከተማዋ የሚታወቀው የወልዲያ ገብርኤል ቤተ ክርስቲያን ደግሞ ከመለያ ምልክቶቿ አንዱ ነው።
ጃንዋሪ 7 ቀን 2025፡ ሺዎች የተሰበሰቡበት የላሊበላ ገና
በ2025 ገና (ልደት) ጃንዋሪ 7 ቀን ዋለ፤ በዓሉም ሦስት ቀን ይቆያል። ወልዲያ ከላሊበላ በደቡብ ምሥራቅ ትገኛለች፤ በላሊበላ በ12ኛው ክፍለ ዘመን በተሠሩ ውቅር አብያተ ክርስቲያናት ዙሪያ ሺዎች የሚቆጠሩ የሀገር ውስጥ ምዕመናንና የውጭ ጎብኚዎች ተሰብስበው ነበር። ከዋዜማው ጀምሮ ዝማሬና ባህላዊ ሥርዓት ተካሂዷል፤ የሰሜን ወሎ ዞን ሊቀ ጳጳስ አቡነ ኤርሚያስም ተገኝተዋል። በአዲስ አበባ ደግሞ በቦሌ መድኃኔዓለም ካቴድራል ጃንዋሪ 6 ቀን የገና ቅዳሴ ተደረገ።
የማክሰኞ የበቅሎ ገበያ እና ሩር የተባለው ኳስ
የወልዲያ የማክሰኞ ገበያ በበቅሎ ሽያጭ ይታወቅ ነበር። ከተማዋ 25,155 ተመልካች የምትይዝ ስታዲየም አላት። በገና ቀን ግን ሌላ ዓይነት ጨዋታ አለ፤ የገና ጨዋታ ይባላል። ተጫዋቾች ገና የተባለ የእንጨት ዘንግ ይዘው ሩር የተባለውን ጠንካራ የእንጨት ኳስ ይመታሉ። ከተመልካቹ መካከል ሁለት አዛውንቶች ዳኛ ይሆናሉ፤ ጨዋታው ከሰዓት በኋላ ተጀምሮ እስከ ፀሐይ መጥለቂያ ይቆያል። ተጫዋቾች ልዩ ባህላዊ ልብስና ጫማ ይለብሳሉ።
የዛሬ ወጎች
- ጾመ ነቢያት: ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀን የሚጾም የገና ዝግጅት ጾም ነው፤ በዚህ ወቅት ሥጋና ወተት አይበላም።
- የገና ዋዜማ ሌሊት አገልግሎት: ምእመናን ከምሽቱ እስከ ሌሊት በቤተ ክርስቲያን ተሰብስበው ይጸልያሉ፤ በዓሉ ሦስት ቀን ይቆያል።
- ነጭ ባህላዊ ልብስ: በገና ዋዜማና በበዓሉ ቀን ሰዎች ነጭ የጥጥ ልብስ ይለብሳሉ።
- የገና ጨዋታ: በእንጨት ዘንግ የእንጨት ኳስ በመምታት የሚጫወቱት የገና ቀን ጨዋታ ነው።
- ዶሮ ወጥ በእንጀራ: ከጾም በኋላ የቤተሰብ ማዕድ ዋና ምግብ በርበሬ የበዛበት ዶሮ ወጥ ነው።
- ወደ ላሊበላ የሚደረግ ጉዞ: ብዙ ምእመናን በገና ወደ ላሊበላ ውቅር አብያተ ክርስቲያናት ይጓዛሉ።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
በወልዲያ የገና ጨዋታ ኳሱ ሩር ይባላል፤ ከእንጨት የተሠራ ነው፤ ጨዋታውን የሚዳኙትም ሁለት አዛውንቶች ናቸው።
በወልዲያ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
በወልዲያ ገና መቼ ይከበራል?
በወልዲያም እንደ መላው ኢትዮጵያ ገና በኢትዮጵያ አቆጣጠር ታኅሣሥ 29 ይከበራል፤ ይህም ጃንዋሪ 7 ነው። በዓሉ ሦስት ቀን ይዘልቃል፤ ከዚያ በፊት የ43 ቀን ጾም ኖቬምበር 25 ይጀምራል። የ2026 የከተማዋ የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ወደ Rally Takes the Train የወልዲያ የገና መመሪያ ይታከላሉ።
ወልዲያ የት ትገኛለች?
ወልዲያ በአማራ ክልል የምትገኝ የሰሜን ወሎ ዞን ዋና ከተማ ናት። ከባህር ወለል በላይ 2,112 ሜትር ከፍታ ላይ ትቀመጣለች፤ ከደሴ በሰሜን፣ ከላሊበላ ደግሞ በደቡብ ምሥራቅ ትገኛለች። በዚህ ቅርበት ምክንያት ለገና ወደ ላሊበላ የሚጓዙ ምእመናን ብዙ ጊዜ በከተማዋ በኩል ያልፋሉ።
በወልዲያ ስንቱ ሰው ኦርቶዶክስ ክርስቲያን ነው?
በ2007 ቆጠራ መሠረት የወልዲያ ነዋሪዎች 80.49 በመቶ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስቲያኖች ሲሆኑ 18.46 በመቶ ሙስሊሞች ነበሩ። ይህም ማለት ከ10 ነዋሪ ስምንቱ ያህሉ ገናን በኦርቶዶክስ ወግ ያከብራሉ ማለት ነው። ልጆችም በዓሉን ከቤተሰብና ከጎረቤት ጋር አብረው ይጠብቃሉ።
የወልዲያ ገብርኤል ቤተ ክርስቲያን ምንድነው?
የወልዲያ ገብርኤል በከተማዋ ከሚታወቁ አብያተ ክርስቲያናትና መለያ ምልክቶች አንዱ ነው። በገና ዋዜማ በኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናት የሚደረገው አገልግሎት ከምሽቱ 12 ሰዓት አካባቢ ተጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ሊዘልቅ ይችላል፤ ስለዚህ ልጆች ያሏቸው ቤተሰቦች አስቀድመው ቢዘጋጁ ይሻላል።
ሰዎች ለምን በገና ወደ ላሊበላ ይጓዛሉ?
ላሊበላ በ12ኛው ክፍለ ዘመን በንጉሥ ላሊበላ ዘመን የተሠሩ ውቅር አብያተ ክርስቲያናት ያሉበት ቦታ ነው። በገና ሺዎች የሚቆጠሩ ምእመናን እና ጎብኚዎች እዚያ ይሰበሰባሉ። በ2025 ከሀገር ውስጥም ከውጭም የመጡ ብዙ ሰዎች ጃንዋሪ 7 ቀን በዓሉን በላሊበላ አክብረዋል።
በወልዲያ ዙሪያ የሚታወቀው የገና ጨዋታ ምን ይመስላል?
የገና ጨዋታ ወይም የገና ቀን ጨዋታ ሆኪን የሚመስል ባህላዊ የሜዳ ጨዋታ ነው። ተጫዋቾች ገና የተባለ የእንጨት ዘንግ ይዘው ሩር የተባለውን የእንጨት ኳስ ወደ ግባቸው ለማስገባት ይሞክራሉ። ጨዋታው የሚከበረው በገና ቀን ሲሆን ከሰዓት በኋላ ተጀምሮ እስከ ፀሐይ መጥለቂያ ይቆያል።
ሩር ምንድነው?
ሩር በገና ጨዋታ የሚመታ ጠንካራ የእንጨት ኳስ ነው። ተጫዋቾች ገና በሚባሉ የእንጨት ዘንጎች ይመቱታል። ጨዋታውን የሚመሩት ሁለት አዛውንቶች ሲሆኑ ከተመልካቹ መካከል ይመረጣሉ። ተጫዋቾች ልዩ ባህላዊ ልብስና ጫማ ይለብሳሉ፤ ልጆችም ከዳር ሆነው ይመለከታሉ።
የገና ጨዋታ ዛሬም በከተሞች ይጫወታል?
የገና ጨዋታ በገጠር አካባቢዎች ዛሬም ይጫወታል፤ በከተሞች ግን እየቀረ ነው። በኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች ጨዋታው እረኞች በክርስቶስ ልደት ሌሊት መንጋቸውን ሲጠብቁ ከተጫወቱት እንደመጣ ይታመናል። በሰሜን ወሎ ገጠሮች ልጆች ጨዋታውን በበዓሉ ቀን ሊያዩት ይችላሉ።
ጾመ ነቢያት ምንድነው?
ጾመ ነቢያት ከገና በፊት የሚጾም የ43 ቀን የዝግጅት ጾም ነው። ኖቬምበር 25 ይጀምራል፤ ሥጋ፣ ወተት እና እንቁላል የመሳሰሉ ከእንስሳት የሚገኙ ምግቦች አይበሉም። ምእመናን ጾሙን የሚጾሙት ለልደቱ በጸሎት ለመዘጋጀት ነው፤ በገና ቀን የቤተሰብ ማዕድ ጾሙን ይፈታል።
ገና ለምን ጃንዋሪ 7 ይውላል እንጂ ዲሴምበር 25 አይደለም?
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን በጁሊያን አቆጣጠር ትሄዳለች፤ ይህ አቆጣጠር ከግሪጎሪያን በ13 ቀን ወደኋላ ነው። በዚህ ምክንያት ገና ታኅሣሥ 29 ቀን ይውላል፤ በግሪጎሪያን አቆጣጠር ደግሞ ጃንዋሪ 7 ነው። ይህ በዓል ዘወትር በዚሁ ቀን ይከበራል።
በገና ቀን ነጭ ልብስ የሚለበሰው ለምንድነው?
ኢትዮጵያውያን በገና ዋዜማና በበዓሉ ቀን ነጭ የጥጥ ባህላዊ ልብስ ይለብሳሉ። በጣም የተለመደው ጫፎቹ ላይ ባለቀለም ጥለት ያለው ቀጭን ነጭ ነጠላ ነው። ነጩ ልብስ የበዓሉን ንጽሕናና ደስታ ያሳያል፤ ልጆችም ከወላጆቻቸው ጋር ለቤተ ክርስቲያን ይለብሱታል።
በ2025 የገና በዓል በላሊበላ ምን ተደረገ?
ጃንዋሪ 7 ቀን 2025 በላሊበላ ከዋዜማው ጀምሮ ዝማሬና ባህላዊ ሥርዓት ተካሂዷል። ሺዎች የሚቆጠሩ ምእመናንና ጎብኚዎች ተሰብስበዋል፤ የሰሜን ወሎ ዞን ሊቀ ጳጳስ አቡነ ኤርሚያስም ተገኝተዋል። በአዲስ አበባ ደግሞ በቦሌ መድኃኔዓለም ካቴድራል ጃንዋሪ 6 ቀን ቅዳሴ ተደረገ።
የገና በዓል ስንት ቀን ይቆያል?
ኦርቶዶክስ ገና በኢትዮጵያ ልደት ተብሎም ይጠራል፤ ጃንዋሪ 7 ቀን ይውላል፤ በዓሉ ግን ሦስት ቀን ይቆያል። ዋዜማው ሌሊት አገልግሎት ይደረጋል፤ ከዚያ በኋላ ባሉት ቀናት ቤተሰብና ጎረቤት እየተጠራሩ ይበላሉ። ልጆች የሚጫወቱትና ዘመድ የሚጠይቁት በእነዚህ ቀናት ነው።
ለአንድ ትንሽ ልጅ የወልዲያን ገና እንዴት ላስረዳው?
ለልጅዎ ገና የኢየሱስ ክርስቶስ የልደት ቀን እንደሆነ ይንገሩት። ከዚያ ቀደም 43 ቀን ሥጋና ወተት ሳይበሉ እንደተጠበቀ፣ ገና ቀን ሁሉም ነጭ ልብስ ለብሶ እንደሚበላና እንጨት ዘንግና ሩር ኳስ ያለው ጨዋታ እንዳለ ያጫውቱት። ልጆች ይህን የሚያስደስት ታሪክ ይወዳሉ።
የወልዲያ የማክሰኞ ገበያ በምን ይታወቅ ነበር?
የወልዲያ የማክሰኞ ገበያ በበቅሎ ሽያጭ ይታወቅ ነበር። ከተማዋ በ1842 ሚስዮናዊው ዮሃን ሉድቪግ ክራፕፍ ባለፈበት ጊዜ የአንድ ገዥ መቀመጫ ነበረች፤ በ1890 ደግሞ የየጁ ጠቅላይ ግዛት አስተዳደር ማዕከል ሆነች። ዛሬ ከተማዋ ዩኒቨርሲቲና ስታዲየም ያላት ትልቅ የዞን ማዕከል ናት።
ወልዲያ ስንት ነዋሪ አላት?
በ1994 ቆጠራ የወልዲያ ሕዝብ 24,533 ነበር፤ በ2007 ወደ 46,139 አደገ፤ ለ2021 የተገመተው ቁጥር ደግሞ 98,911 ነው። ከተማዋ በፍጥነት እያደገች ስለሆነ በገና ቀን አብያተ ክርስቲያናቷ ከዓመት ዓመት በሰው እየሞሉ ነው።
በወልዲያ የሚገኝ ዩኒቨርሲቲና ስታዲየም አለ?
አዎ፤ ወልዲያ ዩኒቨርሲቲ በከተማዋ ይገኛል፤ እንዲሁም ወደ አስራ ሁለት የሚጠጉ የመንግሥትና የግል አንደኛና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች አሉ። ወልዲያ ስታዲየም 25,155 ተመልካች ይይዛል፤ የወልዲያ ከተማ እና ወልዲያ ስፖርት ክለብ ጨዋታቸውን እዚያ ያደርጋሉ።
የገና ዋና ምግብ ዶሮ ወጥ ምንድነው?
ዶሮ ወጥ በርበሬና ንጥር ቅቤ ተጨምሮበት ረዥም ጊዜ የሚበስል ቅመም የበዛበት የዶሮ ወጥ ነው። በእንጀራ ይበላል፤ የገና ማዕድ ዋና ምግብ ነው። አንዳንድ ቤተሰቦች በግ ወጥም ያበስላሉ። ማዕዱ የ43 ቀን የጾም ጊዜ ማብቃቱን ያበስራል።
የ2026 የወልዲያ የገና ዝግጅት መቼ ይታወቃል?
የ2026 የወልዲያ የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይታከላሉ፤ እስከዚያ ቀንም ቦታም አልተረጋገጠም። ጊዜው ሲደርስ መረጃውን Rally Takes the Train የወልዲያ የገና መመሪያ ላይ ያገኛሉ። እስከዚያው ልጆችዎን በዚህ ገጽ ከከተማዋ የገና ወግ ጋር ያስተዋውቁ።
ገና የሚለው ቃል ሁለት ትርጉም አለው?
አዎ፤ ገና በኢትዮጵያ የገና በዓልንም የገና ጨዋታንም ሊያመለክት ይችላል። የገና ጨዋታ የሚጫወተው በበዓሉ ቀን ሲሆን በእንጨት ዘንግ ኳስ በመምታት ነው። ልጆች ስለ ገና ሲሰሙ በዓሉንም ጨዋታውንም ሊያስቡ ይችላሉ፤ ሁለቱም በአንድ ቀን የሚገናኙ ናቸው።
ምንጮች
- Weldiya, Wikipedia
- Ethiopian Christmas, Wikipedia
- Christmas arrives in Ethiopia, Africanews
- Ethiopian Christmas Colorfully Celebrated in Lalibela, UNESCO Heritage Site, Ethiopian News Agency
- Unique Features of Ethiopian Christmas 'Genna', Ethiopian News Agency
- Gena (Ethiopian Festivals), Ethiopian Festivals