ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በጅማ
በጅማ የገና ማዕድ ብዙ ጊዜ በቡና ይጠናቀቃል፤ ቡናው በጀበና ይፈላል። ጅማ ደግሞ የአባ ጅፋር ግዛት ጅረን ዋና ከተማ የነበረችበት እና የኢትዮጵያ የቡና ምርምር ማዕከል የሚገኝባት ከተማ ናት።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በጅማ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በጅማ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የጅማ ገና ታሪክ
ከገና ማዕድ በኋላ የሚፈላው የጀበና ቡና
በቡና ከተማዋ ጅማ የገና ማዕድ ብዙ ጊዜ በጀበና ቡና ይጠናቀቃል። ኢትዮጵያዊ የቡና ሥነ ሥርዓት አረንጓዴ ፍሬን መቁላት፣ መፍጨት እና በጀበና ማፍላት ነው። ሴቶች በተለምዶ ያዘጋጁና ያቀርባሉ፤ ቡናው ለጉርብትና፣ ለታሪክ ተረካ እና ለእንግዳ ተቀባይነት ጊዜ ይሰጣል። በገና ማዕድም ቡና ይቀርባል፤ ታዳጊዎችም ቡናውን ለአያቶቻቸው ያቀርባሉ። የጅማ ቡና በዓለም ገበያ ተፈላጊ እንደሆነ ይነገራል። በ1968 የተመሠረተው የጅማ ምርምር ማዕከል የቡና እና የቅመማ ቅመም ብሔራዊ ምርምር ማዕከል ነው።
ክብ የእንጨት ኳስ እና ጥምዝ በትር፡ የገና ጨዋታ
ከጀበና ቡናው በተጨማሪ የገና ቀን በኢትዮጵያ ሌላ የታወቀ ወግ አለው፤ የገና ጨዋታ። የገና ጨዋታ ወይም ቀርሳ ሆኪን ይመስላል፤ ሁለት ቡድኖች በእንጨት በትር የእንጨት ኳስ ይመታሉ። ሜዳው ሰፊ ሲሆን ወሰን የለውም። ዋናው ዓላማ ኳሱን ወደ መንደር ወይም ጎል ማድረስ ነው። በአብዛኛው ወንዶች ልጆች እና ወጣቶች በገና ቀን ይጫወቱታል። እረኞች ኢየሱስ በተወለደበት ሌሊት ጀምረውት ሊሆን እንደሚችል አንድ አፈ ታሪክ ይናገራል።
ሒርማታ፣ ጅረን እና 1,780 ሜትር ከፍታ
ጅማ በድሮ ስሟ ሒርማታ ትባል ነበር። ሰሜናዊ ዳርቻዋ ጅረን የጅማ ግዛት ዋና ከተማ ነበር። አባ ጅፋር ሁለተኛ ከ1878 እስከ 1932 የገዙ የግዛቱ የመጨረሻና ታዋቂ ንጉሥ ሲሆኑ የቡና እርሻና ንግድን አበረታተዋል። የአባ ጅፋር ቤተ መንግሥትን ጨምሮ ጥቂት የግዛቱ ሕንፃዎች ዛሬም ይገኛሉ። ጅማ ከባሕር ጠለል 1,780 ሜትር ከፍታ ላይ ናት፣ የ50,000 ተመልካች የሚይዘው ስታዲየሟም እግር ኳስ ለሚወዱ ልጆች ዝነኛ ነው።
የዛሬ ወጎች
- የጀበና ቡና ሥነ ሥርዓት: አረንጓዴ ፍሬ ተቆልቶ፣ ተፈጭቶ በጀበና ይፈላል፤ ቤተሰቡና እንግዶች ተቀምጠው ያወጋሉ።
- ከማዕድ በኋላ ቡና: ከገና ማዕድ በኋላ ቡና ይቀርባል፤ ታዳጊዎች ቡናውን ለአያቶቻቸው ያቀርባሉ።
- የገና ጨዋታ ወይም ቀርሳ: ሆኪ የሚመስል የገና ቀን ጨዋታ ነው፤ ዋናው ዓላማ ኳሱን ወደ መንደር ወይም ጎል ማድረስ ነው።
- ቤተሰብ በማዕድ ዝግጅት: ታዳጊዎች እናቶቻቸውን ዳቦና ወጥ በማዘጋጀት ይረዳሉ፤ ወጡ ከገና በፊት ባለው ምሽት ይዘጋጃል።
- ማለዳ ወደ ቤተ ክርስቲያን: አንዳንድ ልጆች በገና ማለዳ ከእናታቸው ጋር በጣም ቀደም ብለው ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳሉ።
- ከቤት ውጭ የልጆች ጨዋታ: በብዙ ሰፈሮች ልጆች በገና ቀን ከቤት ውጭ ድብብቆሽ ይጫወታሉ።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
በጅማ ቡና በሸክላ ጀበና ይፈላል፤ አባ ጅፋር ሁለተኛ ደግሞ ከ1878 እስከ 1932 የጅማን ግዛት ገዝተው ቡናን አበረታተዋል።
በጅማ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
ጅማ ቀድሞ ሒርማታ ትባል ነበር?
አዎ፣ ጅማ በድሮ ስሟ ሒርማታ ትባል ነበር። በ19ኛው ክፍለ ዘመን ከአባ ጅፋር ሁለተኛ ቤተ መንግሥት አሥር ኪሎ ሜትር ገደማ ብቻ ርቃ ስለነበረች አስፈላጊ ሆነች። የዚያ ዘመን ገበያዋ ከብዙ አካባቢዎች ነጋዴዎችን ይስብ ነበር፤ ልጆች ስሙን ሲሰሙ የድሮ ከተማ ያስቡ ይሆናል።
ጅረን ምንድን ነው?
ጅረን የጅማ ግዛት ዋና ከተማ ነበር፤ አሁን የጅማ ሰሜናዊ ዳርቻ ነው። ልጆች «ጅማ ሁለት ስም አላት፣ አንዱ ሒርማታ ሌላው ጅረን» ብለው ሊያስታውሱ ይችላሉ። ጅረን በአንድ ወቅት የግዛቱ ዋና ከተማ ስለነበር ከጅማ ታሪክ ጋር የማይነጣጠል ነው፤ አባ ጅፋር ሁለተኛም ከዚህ ግዛት ንጉሥ ሆነው ቡናን አበረታተዋል።
አባ ጅፋር ሁለተኛ ማን ነበሩ?
አባ ጅፋር ሁለተኛ ከ1878 እስከ 1932 የገዙ የጅማ ግዛት የመጨረሻና ታዋቂ ንጉሥ ነበሩ። የቡና እርሻና ንግድን አበረታተዋል፤ ጅማ ዛሬ የቡና ከተማ ተብላ መታወቋም ከዚህ ታሪክ ጋር ይያያዛል። ልጆች ስማቸውን ቤተ መንግሥታቸውን ሲጎበኙ ይሰማሉ።
የአባ ጅፋር ቤተ መንግሥት ዛሬም አለ?
አዎ፣ የጅማ ግዛት ጥቂት ሕንፃዎች ዛሬም ይገኛሉ፤ የአባ ጅፋር ቤተ መንግሥት አንዱ ነው። ከመሄድዎ በፊት የጉብኝት ሰዓቱንና ደንቡን በአካባቢው ይጠይቁ። ለልጆች ጥንታዊ ቤተ መንግሥት ማየት የታሪክ ትምህርት ይሆናል።
የአሁኗ ጅማ ከተማ መቼ ተገነባች?
የአሁኗ ከተማ በአዋቱ ወንዝ ዳር የተገነባችው በ1930ዎቹ ነው። ከዚያ በፊት ሒርማታ የተባለች መንደር ነበረች፣ ገበያዋም ከተለያዩ አካባቢዎች ነጋዴዎችን ይሰበስብ ነበር። ይህ ገበያ ከተማዋ አስፈላጊ ቦታ እንድትሆን አስተዋጽኦ አድርጓል።
የጅማ ከፍታ ስንት ሜትር ነው፣ አየሯስ ምን ይመስላል?
የጅማ ከፍታ ከባሕር ጠለል በላይ 1,780 ሜትር (5,840 ጫማ) ነው። የከተማዋ አየር ንብረት ዝናባማና መጠነኛ ሙቀት ያለው ነው። ከደሴ ከፍታ (2,470 ሜትር) ጋር ሲነጻጸር ጅማ ዝቅ ብላ ትገኛለች።
በጅማ ዝናባማ ወቅት መቼ ነው፣ ገናስ በምን ወቅት ይውላል?
ጅማ ረዥም ዝናባማ ወቅት አላት፤ ከማርች እስከ ኦክቶበር ይቆያል። ገና ጃንዋሪ 7 ስለሚውል ከዚያ ወቅት ውጭ ነው። ስለዚህ የገና ጉዞ ከዝናባማው ወቅት መጨረሻ በኋላ እንደሚሆን ማሰብ ይችላሉ።
የጅማ ዩኒቨርሲቲ እና ስታዲየም የት ናቸው?
ጅማ ዩኒቨርሲቲ በከተማዋ ውስጥ ይገኛል። የጅማ ዩኒቨርሲቲ ስታዲየም 50,000 ተመልካች ይይዛል፤ የከተማዋ ትልቁ ቦታ ሲሆን በአብዛኛው ለእግር ኳስ ያገለግላል። እግር ኳስ በጅማ በጣም ተወዳጅ ስፖርት ነው።
የጅማ ምርምር ማዕከል ምንድን ነው?
የጅማ ምርምር ማዕከል በ1968 የተመሠረተ ሲሆን በኢትዮጵያ የግብርና ምርምር ተቋም ይመራል። የቡና እና የቅመማ ቅመም ምርትን ለማሻሻል የሚሠራ ብሔራዊ ምርምር ማዕከል ነው። ልጆች ቡና ከዛፍ እስከ ጽዋ ምን ጉዞ እንዳለው ሲያውቁ ይማርካሉ።
የኢትዮጵያ የቡና ሥነ ሥርዓት እንዴት ይካሄዳል?
አረንጓዴ የቡና ፍሬ ይቆላል፣ ይፈጫል፣ ከዚያም በጀበና ይፈላል። ሴቶች በተለምዶ ያዘጋጃሉ፣ ያቀርባሉም። ሥነ ሥርዓቱ ማኅበረሰብን የሚያቀራርብ ሲሆን ሰዎች ተቀምጠው ታሪክ ይተርካሉ፣ እንግዳንም ያስተናግዳሉ። ጊዜ ስለሚወስድ ለልጆች የትዕግሥት ትምህርትም ነው።
ጀበና ምንድን ነው?
ጀበና ቡና የሚፈላበት የሸክላ ማሰሮ ነው። ቡናው ከተቆላና ከተፈጨ በኋላ በጀበና ውስጥ ይፈላል፣ ከዚያም ለእንግዶች ይቀርባል። ልጆች ጀበናውን ለማየት እና የቡናውን ሽታ ለመስማት በሥነ ሥርዓቱ አጠገብ መቀመጥ ይወዳሉ።
ከገና ማዕድ በኋላ ቡና የሚያቀርበው ማን ነው?
ብዙ ጊዜ ታዳጊዎች ከእናቶቻቸው ጋር ዳቦና ወጥ በማዘጋጀት ከረዱ በኋላ ቡናውን ለአያቶቻቸው ያቀርባሉ። በተለምዶ ሴቶች ቡና ያቀርባሉ፤ ታዳጊዎችም ግን ይሳተፋሉ። ይህ ለታላላቆች አክብሮት የማሳየት መንገድ ነው።
የገና ጨዋታ ሜዳ ምን ያህል ትልቅ ነው?
ሜዳው ሰፊ ሲሆን ግልጽ ወሰን የለውም፤ ተጫዋቾች ክፍት ቦታውን ሁሉ ይጠቀማሉ። ተጫዋቾቹ በሁለት ቡድን ተከፍለው ጥምዝ በትራቸውን ይዘው የእንጨት ኳሱን ይመታሉ። ኳሱን ወደ መንደር ወይም ወደ ጎል ማድረስ ዓላማቸው ነው። ጨዋታው በኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች ይታወቃል።
የገና ጨዋታን የሚጫወተው ማን ነው?
ጨዋታውን በብዛት የሚጫወቱት ወንዶች ልጆችና ወጣቶች ናቸው፤ ቀኑም የገና ዕለት ነው። አንድ አፈ ታሪክ እረኞች ኢየሱስ በተወለደበት ሌሊት ጨዋታውን እንደፈጠሩ ይናገራል። ጨዋታው በሰሜን ኢትዮጵያ ገጠሮች በገና ቀን ይዘወተራል።
ከገና ጨዋታ ሌላ የጅማ ልጆች በበዓሉ ምን ያደርጋሉ?
የሰፈሩ ልጆች ተሰባስበው ከቤት ውጭ ድብብቆሽ መጫወት ይወዳሉ። ከጨዋታ በተጨማሪ ልጆች ማለዳ ከእናታቸው ጋር ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳሉ፣ በኋላም ከቤተሰብ ጋር ማዕድ ይካፈላሉ። ቡና ሲፈላም ስኒ በማቅረብ ሊያግዙ ይችላሉ።
ልጆች የገና ማዕድ ዝግጅት እንዴት ይረዳሉ?
ታዳጊዎች ከእናታቸው ጋር ዳቦ እና ወጥ ማዘጋጀትን ይረዳሉ። ወጡ ብዙ ጊዜ ከገና በፊት ባለው ምሽት ይዘጋጃል። ከዚያም ልጆች ቡናውን ለአያቶች ማቅረብ ይችላሉ። ትንንሾቹ ማዕዱን በማጽዳት ወይም ዕቃዎችን በማምጣት ሊሳተፉ ይችላሉ።
በጅማ ጥንታዊ ገበያ ነበር?
አዎ፣ ሒርማታ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ከተለያዩ አካባቢዎች ነጋዴዎችን የሚስብ ገበያ ነበራት። ይህ ገበያ ከተማዋ አስፈላጊ እንድትሆን ረድቷል። የ2026 የገና መረጃውን ደግሞ በኖቬምበር መጨረሻ በመመሪያው ያገኛሉ።
የጅማ የገና መመሪያ የ2026 ዝግጅቶችን መቼ ያሳያል?
ጀበና ቡና በሚፈላባት ጅማ ለ2026 ገና የሚደረጉ ዝግጅቶችን Rally Takes the Train የጅማ የገና መመሪያ በኖቬምበር መጨረሻ ይዘረዝራል። ዝርዝሩ ሲጨመር ለመስማት በገጹ ላይ ኢሜይል መተው ይቻላል፤ እስከዚያው ስለ ጀበና ቡናና ስለ አባ ጅፋር ከልጆችዎ ጋር ያንብቡ።
ጅማ በደቡብ ምዕራብ ኦሮሚያ ምን ቦታ አላት?
ጅማ የደቡብ ምዕራብ ኦሮሚያ ክልል ትልቋ ከተማ ናት። የጅማ ቡና በዓለም ገበያ ተፈላጊ እንደሆነ ይነገራል፤ ቡናም ለከተማዋ ታሪክ ዋና ነው። ወደ ጅማ ለገና የሚመጡ ቤተሰቦች የጀበና ቡና ሥነ ሥርዓት ሊያዩ ይችላሉ፣ ግን ዝግጅቱን በቅድሚያ ያረጋግጡ።
ለልጆች የጅማን ታሪክ በገና እንዴት ማጫወት ይቻላል?
ከቡና ሽታ መጀመር ይችላሉ፡ ጀበና፣ ቡና እና ንጉሥ አባ ጅፋር። ከዚያ ወደ ገና ጨዋታ ይሂዱ፤ በበትር እና በኳስ የሚጫወት የገና ቀን ጨዋታ ነው። ሁለቱም ታሪኮች ከቤተሰብ ጋር መሰባሰብ ላይ ያተኩራሉ፣ ልጆችም በቀላሉ ይረዷቸዋል።
ምንጮች
- Ethiopian Christmas, Wikipedia
- Jimma, Wikipedia
- Jimma: The Role of Coffee in the Social, Economic, and Political History of Jimma, Ethiopia, Jimma Coffee blog
- Children tell us how they celebrate Christmas in Ethiopia, Children Believe
- Ganna: Celebrating Christmas in Ethiopia, What's Out Addis