ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በዲላ
ዲላ ከአዲስ አበባ ወደ ናይሮቢ በሚወስደው ዋና መንገድ ላይ ከባሕር ጠለል በላይ 1,570 ሜትር ከፍታ ላይ የምትገኝ የጌዴኦ ዞን ማዕከል ናት። የቡና ንግድ ማዕከል ስትሆን ገና እዚህ ጃንዋሪ 7 ቀን ይከበራል፤ ከዚያ በፊት የኦርቶዶክስ አማኞች 43 ቀን ይጾማሉ።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በዲላ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በዲላ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የዲላ ገና ታሪክ
በቡናና በእንሰት ጥላ ሥር የሚመጣ ገና
ዲላ የጌዴኦ ዞን አስተዳደር ማዕከል ስትሆን ከደቡብ በሚመጣው በተለይም በይርጋጨፌ ቡና የንግድ መሸጋገሪያ ሆና ቆይታለች። የጌዴኦ ሰዎች ኑሮ በእንሰት ላይ የተመሠረተ ነው፤ ቡናም ከእንሰቱ ጋር ተደባልቆ ይለማል። በ2007 ቆጠራ ከዲላ ነዋሪዎች 41.65 በመቶው ኦርቶዶክስ፣ 39.2 በመቶው ፕሮቴስታንት፣ 15.93 በመቶው ሙስሊም፣ 2.68 በመቶው ካቶሊክ ነበሩ። ኦርቶዶክሶች ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ጾመ ነቢያትን ይጾማሉ፤ ገና ደግሞ ጃንዋሪ 7 ቀን፣ ታኅሣሥ 29 ይውላል። ስለዚህ በዲላ የተለያየ እምነት ያላቸው ጎረቤቶች አንድ ከተማ ይጋራሉ፤ ገናም በብዙዎቹ ቤቶች ይከበራል።
ከምሽት እስከ ሌሊት የሚቆይ የሻማ ጸሎት
በዲላ አብያተ ክርስቲያናት የገና ዋዜማ ጸሎት ከምሽቱ 12 ሰዓት አካባቢ ጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ድረስ ይቆያል። አማኞች ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን በዙሪያው ሦስት ጊዜ ይዞራሉ። ብዙዎች ሌሊቱን ሙሉ በጸሎት ያሳልፋሉ፤ ከአንዱ ቤተ ክርስቲያን ወደ ሌላውም ይሄዳሉ። በዋዜማው ምሽት ዶሮ ወጥ ይሠራል፣ ዳቦም ይጋገራል፤ አንዳንድ ታዳጊዎችም ለአያቶቻቸው ቡና በማፍላት ዝግጅቱን ያግዛሉ። ጾሙ በዋዜማው ጸሎት ማግስት ይፈታል።
ሩብ ሚሊዮን ሰዎች የሚኖሩበት የዛፍ ጥላ
በጌዴኦ ባህላዊ መልክዓ ምድር ትላልቅ ዛፎች እንሰትን ይጠልላሉ፤ ከእንሰቱ ሥር ደግሞ ቡናና ሌሎች ሰብሎች ይበቅላሉ። ይህ የዩኔስኮ የዓለም ቅርስ ሲሆን ወደ ሩብ ሚሊዮን የሚጠጉ የጌዴኦ ሰዎች ይኖሩበታል፤ የሕዝብ ጥግግቱም በአፍሪካ ከፍተኛው እንደሆነ ይነገራል። የተወሰኑ ጫካዎች ለሃይማኖታዊ ሥርዓት የተጠበቁ ናቸው። ዲላ በ2007 ቆጠራ 59,150 ነዋሪ ነበራት፤ የ2021 ግምት ደግሞ 151,682 ነው። የዲላ ዩኒቨርሲቲ በ1996 የደቡብ ዩኒቨርሲቲ አካል ሆኖ ተመሠረተ፤ በ2007 ሙሉ ዩኒቨርሲቲ ሆነ።
የዛሬ ወጎች
- ከኖቬምበር 25 የሚጀምረው ጾም: የኦርቶዶክስ አማኞች ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀን የእንስሳት ምርቶችን ሳይበሉ ይጾማሉ።
- የሻማ ዋዜማ ጸሎት: ከምሽቱ 12 ሰዓት አካባቢ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ድረስ ይቆያል፤ አማኞች ሻማ ይዘው ቤተ ክርስቲያኑን ይዞራሉ።
- የገና ቡና: አንዳንድ ታዳጊዎች በገና ወቅት ለአያቶቻቸው ቡና ያፈላሉ፤ በቡና ከተማዋ ዲላ ይህ ልማድ ልዩ ትርጉም አለው።
- ዶሮ ወጥና ዳቦ: የገና ዋዜማ ምሽት ዶሮ ወጥ ተሠርቶ ዳቦ ይጋገራል፤ በገና ቀን ቤተሰብ አብሮ ይመገባል።
- ጫፉ ባለቀለም ነጠላ: ጫፉ ላይ ቀለም ያለው ቀጭን ነጭ የጥጥ ልብስ በገና ቀን በብዙ ሰው ይለበሳል።
- ላሊበላ ተሳላሚዎች: ገና ላይ ብዙ ተሳላሚዎች በድንጋይ የተወቀሩ የላሊበላ አብያተ ክርስቲያናትን ይጎበኛሉ።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
በዲላ አካባቢ ባለው የጌዴኦ መልክዓ ምድር ትላልቅ ዛፎች እንሰትን ይጠልላሉ፤ ከእንሰቱ ሥር ደግሞ ቡና ይበቅላል፤ ማለትም ዛፎቹ ለቡናው ጣራ ሆነውለታል።
በዲላ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
ዲላ ውስጥ ገና የሚውለው በየትኛው ቀን ነው?
በዲላ ገና በየዓመቱ ጃንዋሪ 7 ቀን ይከበራል፤ በኢትዮጵያ አቆጣጠር ታኅሣሥ 29 ነው። የኦርቶዶክስ፣ የፕሮቴስታንትና የካቶሊክ አብያተ ክርስቲያናት ሁሉ በኢትዮጵያ በዚህ ቀን ያከብራሉ። የ2026 የዲላ ዝግጅቶችን ለማግኘት ኖቬምበር መጨረሻ ላይ መመሪያውን ይመልከቱ።
ዲላ የቡና ከተማ የተባለችው ለምንድን ነው?
ዲላ ከደቡብ በሚመጣው ቡና በተለይም በይርጋጨፌ ዓይነት ቡና ዋና የማሸጋገሪያና የገበያ ቦታ ሆና ቆይታለች፤ ዛሬም የቡና ንግድ ትልቅ ማዕከል ናት። ስለዚህ ብዙ የከተማዋ ቤተሰቦች በኑሯቸው ከቡና ጋር ቅርብ ናቸው።
ዲላ በየትኛው ዋና መንገድ ላይ ትገኛለች?
ዲላ በደቡብ ኢትዮጵያ ክልል የምትገኝ የጌዴኦ ዞን አስተዳደር ማዕከል ናት። ከአዲስ አበባ ወደ ናይሮቢ በሚወስደው ዋና መንገድ ላይ ከባሕር ጠለል በላይ 1,570 ሜትር (5,150 ጫማ) ከፍታ ላይ ትገኛለች። ወደ ደቡብ የሚጓዙ ቤተሰቦች በዚህ መንገድ ያልፏታል።
በዲላ ስንት ሰው ይኖራል?
በ2007 ቆጠራ የዲላ ነዋሪዎች 59,150 ነበሩ፤ የ2021 ግምት ደግሞ 151,682 ነው። ስለዚህ ከተማዋ ከ14 ዓመታት ባነሰ ጊዜ ውስጥ ከእጥፍ በላይ አድጋለች። የ2021 አኃዝ ትክክለኛ ቆጠራ ሳይሆን ግምት መሆኑን ልብ ይበሉ።
በዲላ ኦርቶዶክስ፣ ፕሮቴስታንትና ሙስሊም ምን ያህል ናቸው?
በ2007 ቆጠራ 41.65 በመቶው ኦርቶዶክስ፣ 39.2 በመቶው ፕሮቴስታንት፣ 15.93 በመቶው ሙስሊም፣ 2.68 በመቶው ካቶሊክ ነበሩ። ኦርቶዶክስ ከሁሉም ይበልጣል፤ ፕሮቴስታንት ደግሞ ቅርብ ነው። ይህ ቆጠራ ከብዙ ዓመት በፊት የተካሄደ በመሆኑ ድርሻው ሊለወጥ ይችላል።
የጌዴኦ መልክዓ ምድር ምንድን ነው?
የጌዴኦ ባህላዊ መልክዓ ምድር በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ከዋናው የስምጥ ሸለቆ ምሥራቃዊ ጠርዝ በደጋው ቁልቁለት ላይ የሚገኝ ሲሆን በዩኔስኮ የዓለም ቅርስ ዝርዝር ውስጥ ነው። ትላልቅ ዛፎች እንሰትን ይጠልላሉ፤ ከእንሰቱ ሥር ደግሞ ቡናና ሌሎች ሰብሎች ይበቅላሉ።
እንሰት ምንድን ነው፣ ለጌዴኦ ሰዎች ለምን ጠቃሚ ነው?
እንሰት የጌዴኦ ሰዎች ዋና የምግብ ሰብል ነው። በትላልቅ ዛፎች ጥላ ሥር ይበቅላል፤ ቡና ደግሞ አሁን ዋና የገንዘብ ሰብላቸው ሲሆን በእንሰቱ ሥር ይለማል። ጌዴኦዎች በእንሰትና በቡና ላይ የተመሠረተ ግብርና ይከተላሉ።
የጌዴኦ ቅዱስ ጫካዎች ምንድን ናቸው?
አንዳንድ የተፈጥሮ ጫካ ክፍሎች ከጌዴኦ ባህላዊ ሃይማኖት ጋር ለተያያዙ ሥርዓቶች ተለይተው ተቀምጠዋል። በእነዚህ ስፍራዎች ዛፍ አይቆረጥም፣ እርሻም አይካሄድም። ይህም የጌዴኦ ሰዎች ተፈጥሮን የሚንከባከቡበት አንዱ መንገድ ነው።
በዲላ ዩኒቨርሲቲ መቼ ተመሠረተ?
የዲላ ዩኒቨርሲቲ በ1996 የደቡብ ዩኒቨርሲቲ አካል ሆኖ ተመሠረተ፤ በ2007 ደግሞ ሙሉ ዩኒቨርሲቲ ሆነ። ዩኒቨርሲቲው በከተማዋ ውስጥ ይገኛል። ለልጆች ተማሪዎች ትልልቅ ሲሆኑ የሚማሩበት ቦታ እንደሆነ ማስረዳት ይቻላል።
የዲላ ልጆች በገና ቡና ይጠጣሉ?
ዲላ የቡና ከተማ ስለሆነች ብዙ ቤተሰቦች በኑሯቸው ከቡና ጋር ቅርብ ናቸው። በገና ዝግጅት ታዳጊዎች ወጥና ዳቦ በመሥራት እንዲሁም ለአያቶቻቸው ቡና በማፍላት ያግዛሉ። የቡና ከተማ ቤተሰቦች ቡናን ከበዓል ጋር ሲያያይዙ አያስገርምም።
የጾመ ነቢያት 43 ቀን እንዴት ይቆጠራል?
ጾመ ነቢያት ከኖቬምበር 25 ይጀምርና ለ43 ቀን ይቆያል፤ በገና ዋዜማ ይጠናቀቃል። የኦርቶዶክስ አማኞች በዚህ ወቅት ሥጋ፣ ወተትና እንቁላል አይበሉም፤ ብዙዎችም በቀን አንድ ጊዜ ብቻ የጾም ምግብ ይበላሉ።
የዲላ ሻማ ጸሎት ስንት ሰዓት ይቆያል?
የዋዜማው ጸሎት ከምሽቱ 12 ሰዓት አካባቢ ጀምሮ እስከ ሌሊቱ 9 ሰዓት ይቆያል፤ በአጠቃላይ ዘጠኝ ሰዓት ያህል ማለት ነው። በእጃቸው ሻማ የያዙ አማኞች ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ ይዞራሉ። ረጅም ስለሆነ ብዙ ቤተሰቦች ከልጆች ጋር አስቀድመው ያቅዳሉ።
ልጆች በገና ቀን ምግቡ ምን እንደሚመስል እንዴት ሊረዱ ይችላሉ?
ወጥ ወፍራምና ቅመም የበዛበት ምግብ ሲሆን በእንጀራ ይበላል፤ እንጀራ እንደ ማንኪያ እየተቀደደ ወጡን ያነሳል። ዶሮ ወጡ የሚሠራው በዋዜማው ምሽት ሲሆን ዳቦውም ያኔ ይጋገራል። ልጆች በዝግጅቱ ቢረዱ ምግቡን በደንብ ይረዳሉ።
በዲላ በገና ቀን ነጭ ነጠላ ይለበሳል?
በኢትዮጵያ በገና ብዙ ሰው ጫፉ ላይ ቀለም ያለው ቀጭን ነጭ የጥጥ ነጠላ ይለብሳል። በትላልቅ ከተሞች አንዳንዶች የምዕራብ ዓይነት ልብስ ሊለብሱ ይችላሉ። ልጆች ነጭ ልብሱን የበዓሉ ልዩ መልክ አድርገው ሊያዩት ይችላሉ።
ኢትዮጵያ ውስጥ የገና አባት ማን ነው?
የገና አባት በኢትዮጵያ በአንጻራዊ በቅርብ ጊዜ የመጣ ገጸ ባሕርይ ሲሆን «የገና አባት» ይባላል። ስጦታዎች የገና ዋና አካል ስላልሆኑ ልጆች ከዘመዶች ትንሽ የልብስ ስጦታ ሊያገኙ ይችላሉ።
ለምን ሰዎች «መልካም ገና» ይባባላሉ?
«መልካም ገና» በዓሉ መልካም እንዲሆን የሚመኝ የአማርኛ ሰላምታ ነው። በዲላ ጎረቤቶችና ዘመዶች በገና ቀን ሲገናኙ ይለዋወጡታል። ልጆች ከአማርኛው ሰላምታ በተጨማሪ በጌዴኦ ቋንቋም ሰላምታ መስማት ይችላሉ።
በገና ወቅት ሰዎች ለምን ወደ ላሊበላ ይሄዳሉ?
የላሊበላ በድንጋይ የተወቀሩ አብያተ ክርስቲያናት ገና ላይ ብዙ ተሳላሚዎችን ይስባሉ። የዲላ ቤተሰቦች በአብዛኛው በራሳቸው ከተማ አብያተ ክርስቲያናት ያከብራሉ፤ ላሊበላ ግን ለብዙ ኢትዮጵያውያን የበዓሉ ምልክት ነው።
በጌዴኦ መልክዓ ምድር ምን ያህል ሰው ይኖራል?
የጌዴኦ መልክዓ ምድር ወደ ሩብ ሚሊዮን የሚጠጉ የጌዴኦ ሰዎች መኖሪያ ሲሆን የሕዝብ ጥግግቱ በአፍሪካ ከፍተኛው ነው። የግብርና ደረጃዎቹ ከደጋው ጫፍ እስከ ቆላው ወደ 20 ኪሎ ሜትር ይዘረጋሉ።
የጌዴኦ ሰዎች ምን ቋንቋ ይናገራሉ?
የጌዴኦ ሰዎች የኩሽቲክ ቤተሰብ የሆነውን የጌዴኦ ቋንቋ ይናገራሉ፤ አማርኛም በአካባቢው ከሚነገሩ ቋንቋዎች አንዱ ነው። የጌዴኦ ዞን በእነዚህ ሰዎች ስም የተሰየመ ሲሆን ዲላ ማዕከሉ ናት። ልጆች የቤታቸውን ቋንቋና የአማርኛ ሰላምታ አብረው መማር ይችላሉ።
ዲላ ውስጥ የ2026 የገና ዝግጅቶችን መቼ ማወቅ እንችላለን?
የቡና ከተማዋ ዲላ የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ በRally Takes the Train የዲላ የገና መመሪያ ላይ ይወጣሉ። እስከዚያው ይህ ገጽ የቡና ከተማዋን የገና ታሪክ ያቀርባል፤ ቀኖቹ ሲወጡ በመመሪያው ውስጥ ይገኛሉ።
ምንጮች
- Ethiopian Christmas, Wikipedia
- Christmas in Ethiopia, WhyChristmas.com
- Dilla, Ethiopia, Wikipedia
- Gedeo people, Wikipedia
- Children tell us how they celebrate Christmas in Ethiopia, Children Believe
- Gedeo Cultural Landscape, UNESCO World Heritage Centre