ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በዝዋይ
ዝዋይ ጉማሬዎችና ብዙ ወፎች በሚኖሩበት ሐይቅ ዳርቻ ላይ ትገኛለች። በኢትዮጵያ ደጋማ ሰፈሮች ሆኪ የሚመስል የገና ጨዋታ በዱላና በኳስ ይጫወታል፤ ጨዋታው በልደት ሌሊት እረኞች መንጋቸውን ሲጠብቁ እንደተነሳ ይነገራል።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በዝዋይ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በዝዋይ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የዝዋይ ገና ታሪክ
በሐይቁ ዳር የሚጫወተው የገና ጨዋታ
ዝዋይ (ባቱ) በዝዋይ ሐይቅ ምዕራባዊ ዳርቻ የምትገኝ የዓሣና የአትክልት ከተማ ናት። በገና ሰሞን በዙሪያዋ ባሉ ገጠሮች ሆኪ የሚመስለው ባህላዊ የገና ጨዋታ ይጫወታል። ጨዋታው ወደ 90 ሜትር በሚራራቁ መንደሮች መካከል ባለ ድንበር የሌለው ክፍት ሜዳ ላይ ይካሄዳል፤ ሁለት ቡድኖች የእንጨት ኳስ ወደ አየር ወርውረው በዱላ ይመታሉ። ጨዋታው በልደት ሌሊት እረኞች መንጋቸውን ሲጠብቁ እንደተነሳ ይነገራል፤ ስያሜውም ጃንዋሪ 7 ከሚከበረው የገና በዓል የተወሰደ ነው። በአንዳንድ አካባቢዎች በገና ባህላዊ ዳንስም ይደረጋል።
ብዙ እምነት ያላት ከተማ እና የገና ማዕድ
ዝዋይ በኦሮሚያ ክልል በምሥራቅ ሸዋ ዞን ከአዲስ አበባ ወደ ናይሮቢ በሚወስደው መንገድ ላይ ትገኛለች። በ2007 ቆጠራ ከነዋሪዎቿ ግማሽ ያህሉ ኦርቶዶክስ፣ አንድ አራተኛ ያህሉ ሙስሊም፣ አንድ አምስተኛ ያህሉ ደግሞ ፕሮቴስታንት ነበሩ። በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ፣ የካቶሊክና የፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት ሁሉ ገናን ጃንዋሪ 7 ያከብራሉ። በዓሉ በአማርኛ ገና፣ በትግርኛ ደግሞ ልደት ይባላል። በዕለቱ ቤተሰብ አብሮ ይሰበሰባል፤ ባህላዊው ምግብ የዶሮ ወጥ ነው።
አምስት ደሴቶችና የዛይ ሕዝብ መጻሕፍት
የዝዋይ ሐይቅ ወደ 440 ካሬ ኪሎ ሜትር ስፋት አለው፤ ርዝመቱ 31 ኪሎ ሜትር ወርዱ ደግሞ 20 ኪሎ ሜትር ነው። ዝዋይ ከተማ የምትገኘው በምዕራባዊ ዳርቻው ነው፤ ሐይቁ ከባሕር ጠለል በላይ ወደ 1,636 ሜትር ከፍታ ላይ ነው። በሐይቁ ውስጥ ደብረ ሲና፣ ገሊላ፣ ፈንዱሮ፣ ጽዴጫና ቱሉ ጉዶ የተባሉ አምስት ደሴቶች አሉ። በቱሉ ጉዶ ገዳም ታቦተ ጽዮን በ9ኛው ክፍለ ዘመን አካባቢ እንደነበረ ትውፊት ይናገራል። የዛይ ሕዝብ በደሴቶቹ ጥንታዊ መጻሕፍትን ይዞ ክርስትናውን ጠብቋል። ሐይቁ ብዙ ወፎችና ጉማሬዎች መኖሪያ ነው።
የዛሬ ወጎች
- የገና ጨዋታ: ሁለት ቡድኖች ክፍት ሜዳ ላይ የእንጨት ኳስ በዱላ እየመቱ ይጫወታሉ፤ ጨዋታው ስሙን ከገና በዓል አግኝቷል።
- የእረኞች ታሪክ: ጨዋታው በልደት ሌሊት እረኞች መንጋቸውን ሲጠብቁ እንደተነሳ ይነገራል።
- ገና በሁለት ስም: በአማርኛ ገና፣ በትግርኛ ልደት ይባላል፤ ቀኑ ጃንዋሪ 7 ነው።
- የቤተሰብ ማዕድ: በገና ቤተሰብ ይሰበሰባል፤ ባህላዊው ምግብ የዶሮ ወጥ ነው።
- የገና ዳንስ: በአንዳንድ አካባቢዎች ከገና ጨዋታ ጋር ባህላዊ ዳንስም ይደረጋል።
- የደሴቶቹ ገዳማት: በሐይቁ ደሴቶች የሚገኘው የቱሉ ጉዶ ገዳም ጥንታዊ ታሪክ አለው፤ የዛይ ሕዝብ ጥንታዊ መጻሕፍት ጠብቋል።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
በዝዋይ ሐይቅ ውስጥ አምስት ደሴቶች አሉ፤ ሐይቁ ደግሞ ብዙ ጉማሬዎች መኖሪያ ነው። የገና ጨዋታም ሆኪ እንደሚመስል ታውቃላችሁ?
በዝዋይ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
ገና በዝዋይ መቼ ይከበራል?
ገና በዝዋይ እንደ መላው ኢትዮጵያ ጃንዋሪ 7 ቀን ይከበራል፤ በኢትዮጵያ አቆጣጠር ደግሞ ታኅሣሥ 29 ይውላል። በኦሮሚያ ክልል በምሥራቅ ሸዋ ዞን የምትገኘው ዝዋይ የኦርቶዶክስ፣ የፕሮቴስታንትና የሙስሊም ነዋሪዎች ያሏት ከተማ ናት፤ ክርስቲያን ቤተሰቦች በዓሉን በቤታቸው ያከብራሉ።
ሆኪ የሚመስለው የገና ጨዋታ እንዴት ይጫወታል?
ሆኪን የሚመስል የዱላና የኳስ ባህላዊ ጨዋታ የገና ጨዋታ ይባላል። ሁለት ቡድኖች ክፍት ሜዳ ላይ የእንጨት ኳስ ወደ አየር ወርውረው በዱላ ይመታሉ። ጨዋታው በኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች ተወዳጅ ሲሆን፣ በአንዳንድ አካባቢዎች በገና ወቅት ከዳንስ ጋር ይደረጋል።
የገና ጨዋታ ከየት ተነሳ ይባላል?
በባህላዊ አባባል የገና ጨዋታ የተነሳው ኢየሱስ በተወለደበት ሌሊት መንጋቸውን ከሚጠብቁ እረኞች ነው። ይህ ትውፊት እንጂ የተረጋገጠ ታሪክ አይደለም። ለልጆች 'እረኞቹ ሌሊቱን ሙሉ በጎቻቸውን ይጠብቁ ነበር' ብሎ በቀላሉ ማስረዳት ይቻላል፤ ጨዋታው ከዚያ ሌሊት ጋር ይያያዛል።
የገና ጨዋታ በምን ዓይነት ሜዳ ይጫወታል?
ጨዋታው ክፍት ሜዳ ላይ ይካሄዳል፤ ሁለቱ መንደሮች ወደ 90 ሜትር ያህል ይራራቃሉ፤ ድንበርም የለውም። የጨዋታው ዓላማ ኳሱን ወደ ራስ መንደር ወይም ግብ ማድረስና ተቃራኒው ቡድን እንዳያደርስ መከላከል ነው።
ጨዋታው ለምን 'ገና' ተባለ?
የጨዋታው ስም «ገና» የመጣው ከገና በዓል ነው፤ ጨዋታው በተለይ ጃንዋሪ 7 ከሚከበረው የልደት በዓል ጋር ይያያዛል። ልጆች የጨዋታውን ስምና የበዓሉን ስም አንድ መሆኑን ሲያውቁ በቀላሉ ያስታውሱታል።
የገና ጨዋታ እና ሆኪ ምን ያመሳስላቸዋል?
ሁለቱም ቡድኖች በዱላ ኳስን የሚመቱባቸው ጨዋታዎች ናቸው። በገና ጨዋታ ግን ሜዳው ክፍት ነው፣ ድንበር የለውም፣ ኳሱም ከእንጨት የተሠራ ነው። ተጫዋቾች ኳሱን ወደ አየር ወርውረው ይመታሉ፤ ለዚህ ነው ጨዋታው ሆኪ የሚመስል ተብሎ የሚገለጸው።
ዝዋይ ባቱ ተብላም የምትጠራው ለምንድን ነው?
ከተማዋ ዝዋይም ባቱም ተብላ ትጠራለች፤ ሁለቱም ስሞች አንድ ከተማን ያመለክታሉ። በኦሮሚያ ክልል የምትገኘው ዝዋይ ብዙ ቋንቋ የሚነገርባት ከተማ ስለሆነች ሁለቱም ስሞች በሰፊው ይሰማሉ። ልጆች በካርታ ላይ ሁለቱንም ስሞች ቢያዩ አንድ ቦታ መሆኑን ማስረዳት ይቻላል።
ገና በዝዋይ በኦርቶዶክሶች ብቻ ነው የሚከበረው?
አይደለም። በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ብቻ ሳይሆን የካቶሊክና የፕሮቴስታንት ቤተ እምነቶችም ገናን ጃንዋሪ 7 ያከብራሉ። በ2007 ቆጠራ ከዝዋይ ነዋሪዎች 51 በመቶ ኦርቶዶክስ፣ 22 በመቶ ፕሮቴስታንት፣ ወደ 25 በመቶ ደግሞ ሙስሊም ነበሩ።
ዝዋይ የት ትገኛለች?
ዝዋይ፣ ባቱ ተብላም የምትጠራው፣ በኦሮሚያ ክልል በምሥራቅ ሸዋ ዞን ውስጥ ከአዲስ አበባ ወደ ናይሮቢ በሚወስደው መንገድ ላይ ትገኛለች። ከባሕር ጠለል በላይ 1,643 ሜትር ከፍታ አላት። ከተማዋ በዝዋይ ሐይቅ ምዕራባዊ ዳርቻ ላይ ተቀምጣለች።
የዝዋይ ከተማ ነዋሪ ስንት ነው?
በ2007 ብሔራዊ ቆጠራ የዝዋይ (ባቱ) ከተማ ነዋሪዎች 43,660 ሲሆኑ 22,956 ወንዶችና 20,704 ሴቶች ነበሩ። ከተማዋ በ1994 ከነበራት 20,056 ነዋሪ በእጥፍ ገደማ አድጋለች። ነዋሪዎቹ በዋናነት በዓሣ ማጥመድና በአትክልት ልማት ይተዳደራሉ።
የዝዋይ ሐይቅ ምን ያህል ትልቅ ነው?
የዝዋይ ሐይቅ ወደ 440 ካሬ ኪሎ ሜትር ስፋት አለው፤ ርዝመቱ 31 ኪሎ ሜትር፣ ወርዱ 20 ኪሎ ሜትር ያህል ነው። ጥልቀቱ ከ9 ሜትር በታች ነው። ሜኪና ካታር ወንዞች ውኃ ይሞሉታል፤ ውኃው በቡልቡላ ወንዝ በኩል ወደ አባያታ ሐይቅ ይፈስሳል።
በዝዋይ ሐይቅ ውስጥ ያሉት አምስት ደሴቶች የትኞቹ ናቸው?
በዝዋይ ሐይቅ ውስጥ ደብረ ሲና፣ ገሊላ፣ ፈንዱሮ፣ ጽዴጫና ቱሉ ጉዶ የሚባሉ አምስት ደሴቶች አሉ። ከእነዚህ መካከል ቱሉ ጉዶ በጥንታዊ ገዳሙ ይታወቃል። ልጆች የአምስቱን ደሴቶች ስም በጣታቸው እየቆጠሩ ማጥናት ይወዳሉ።
የቱሉ ጉዶ ገዳም ለምን ይታወቃል?
በቱሉ ጉዶ ደሴት የሚገኘው ገዳም ታቦተ ጽዮን በ9ኛው ክፍለ ዘመን አካባቢ በዚያ ተቀምጦ እንደነበር በትውፊት ይነገራል። ትውፊት እንጂ የተረጋገጠ ታሪክ አይደለም። ገዳሙ በሐይቁ ውስጥ በደሴት ላይ ይገኛል። ደሴቱ ከአምስቱ የዝዋይ ደሴቶች አንዷ ናት።
የዛይ ሕዝብ እነማን ናቸው?
ዛይ የዝዋይ ሐይቅ ዳርቻዎችና ደሴቶች ነዋሪ ሕዝብ ነው። ዛይ ክርስትናቸውን እና ጥንታዊ የብራና መጻሕፍትን ጠብቀው እንደኖሩ ይታወቃል። ልጆች የሐይቁ ሰዎች በዘመናት ውስጥ የወንጌል መጻሕፍትን እንዴት እንደጠበቁ በመስማት የባህሉን ጥንካሬ ሊረዱ ይችላሉ።
በዝዋይ ሐይቅ ምን ዓይነት እንስሳት ይታያሉ?
ሐይቁ የብዙ የወፍ ዝርያዎችና የብዙ ጉማሬዎች መኖሪያ ነው። ጉማሬዎች ትልልቅና ኃይለኛ እንስሳት ስለሆኑ ከዳርቻው ርቆ መመልከት ይመረጣል። ሐይቁን ሲጎበኙ ልጆችን በቅርብ ይከታተሉ፤ ወፎችን ግን ከዳርቻው በቀላሉ ማየት ይቻላል።
በዝዋይ ሐይቅ ምን ያህል ዓሣ ይያዛል?
በዓመት ወደ 2,454 ቶን ዓሣ ከሐይቁ ይያዛል፤ ይህም የሐይቁ ዘላቂ ምርት 83 በመቶ እንደሆነ የዓሣ ሀብት ባለሥልጣን ይገምታል። ዓሣ ማጥመድና አትክልት ልማት የከተማዋ ኑሮ መሠረቶች ናቸው። ስለዚህ ሐይቁ ለከተማዋ ቤተሰቦች የምግብና የሥራ ምንጭ ነው።
ገና ከቤተሰብ ጋር የሚከበር በዓል ነው?
አዎ፣ ገና በኢትዮጵያ በቤተሰብ ዙሪያ የሚያጠነጥን በዓል ነው። በዓሉ ከ43 ቀን ጾምና ከሌሊት ጸሎት በኋላ ይደርሳል፤ ባህላዊው ምግብ የዶሮ ወጥ ነው። በዝዋይ ልጆች ከወላጆችና ከአያቶች ጋር ማዕድ ሲካፈሉ ወጉን ይማራሉ።
በዝዋይ ያለው ጽጌረዳ እርሻ ምን ያህል ትልቅ ነው?
በዝዋይ የሆላንድ ኩባንያ የሆነው ሸር የሚያስተዳድረው የጽጌረዳ እርሻ በ2019 በዓለም ትልቁ ተብሎ ተገልጿል፤ 1,500 ሠራተኞችም ይቀጥራል። እርሻው ከዓሣ ማጥመድ ጋር የከተማዋ ዋና ኑሮ የሆነው የአትክልትና የአበባ ልማት አካል ሲሆን ለብዙ ቤተሰቦች የሥራ ምንጭ ነው።
የዝዋይ የገና መመሪያ መቼ ይዘጋጃል?
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ወደ Rally Takes the Train የዝዋይ የገና መመሪያ ይጨመራሉ፤ ከዚያ በፊት ቀን አናወጣም። እስከዚያው የገና ጨዋታንና የደሴቶቹን ታሪክ ከልጆችዎ ጋር ማንበብ ይችላሉ።
ለዝዋይ የገና ዝግጅቶች ማሳሰቢያ እንዴት አገኛለሁ?
ኢሜይልዎን Rally Takes the Train የዝዋይ የገና መመሪያ ላይ ካስቀመጡ፣ ዝግጅቶቹ ሲጨመሩ ዜናው ይደርስዎታል። የዝዋይ ወጎች በአብዛኛው በቤተሰብና በቤተ ክርስቲያን የሚከናወኑ ስለሆነ፣ የኖቬምበር መጨረሻ መረጃ ሲመጣ ከቤተሰብዎ የበዓል ዕቅድ ጋር ማዛመድ ይችላሉ።
ምንጮች
- Batu (town), Wikipedia
- Lake Ziway, Wikipedia
- Ethiopian Christmas, Cavacopedia (Wikipedia text)
- Ethiopian Christmas, Wikiwand
- Ethiopians unite to celebrate Christmas at iconic town of Lalibela, Africanews