ራሊ የዚህን ወቅት ዝግጅቶች እያጠና ነው
ገና ከልጆች ጋር በዳንግላ
ዳንግላ በአማራ ክልል አዊ ዞን የምትገኝ፣ ከባሕር ጠለል በላይ 2,137 ሜትር ከፍታ ላይ የተቀመጠች ከተማ ናት። በ1620 ንጉሠ ነገሥት ሱሰንዮስ ያለፉባት ይህች ከተማ ገናን የምታከብረው በጃንዋሪ 7 ነው፤ በዞኑ ከሚኖሩት ሰዎች 94 በመቶው ኦርቶዶክስ ክርስቲያን ነው።
የ2026 የገና ዝግጅቶች በኖቬምበር መጨረሻ ይደርሳሉ
በዳንግላ የዚህን ዓመት የገና ዝግጅቶች ከእያንዳንዱ አዘጋጅ ጋር እያረጋገጥን ነው። ይመዝገቡ፣ ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን በኢሜይል እናሳውቅዎታለን።
ነጻ ነው። ዝግጅቶቹ ይፋ በሚሆኑበት ቀን ኢሜይል እንልክልዎታለን፣ ከዚያም በዳንግላ የሚካሄዱ አዳዲስ ዝግጅቶችን በሳምንት አንድ ጊዜ እንልካለን። በማንኛውም ጊዜ ምዝገባዎን ማቋረጥ ይችላሉ።
የዳንግላ ገና ታሪክ
ከ2,137 ሜትር ከፍታ የሚሰማው የገና ዋዜማ ጸሎት
በአዊ ዞን ከሚኖሩት ሰዎች 94 በመቶው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስቲያን ነው፤ ስለዚህ የዳንግላ ቤተሰቦች ገናን በጃንዋሪ 7 (ታኅሣሥ 29) ያከብራሉ። ከኖቬምበር 25 ጀምሮ የ43 ቀን ጾመ ነቢያት ይቀድማል፤ በዚህ ጊዜ ሥጋ፣ ወተት እና እንቁላል አይበላም። የዋዜማው ቅዳሴ ከምሽቱ 6:00 እስከ ሌሊቱ 3:00 ድረስ ይቆያል (በዓለም አቀፍ አቆጣጠር)። እያንዳንዱ ምእመን ሻማ ይይዛል፤ ሁሉም ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ ይዞራሉ። በገና ቀን አብዛኛው ሰው ቀጭን ነጭ ነጠላ ይለብሳል። ዶሮ ወጡ እና ዳቦው ከገና በፊት ባለው ምሽት ይዘጋጃሉ፤ ማዕዱም በገና ቀን ከቤተሰብ ጋር ይቀርባል።
ገና ወይም ቃርሳ፡ በደጋ ሜዳ የሚመታ የእንጨት ኳስ
ዳንግላ ደጋ ላይ ያለች ከተማ ናት፤ በኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች ደግሞ በገና ቀን የሚታወቅ የራሱ ጨዋታ አለ። ገና ወይም ቃርሳ ሆኪን ይመስላል፤ ቡድኖች በእንጨት በትር የእንጨት ኳስ ይመታሉ፣ ኳሱንም ወደ መንደራቸው ለማድረስ ይሞክራሉ። ጨዋታው ኢየሱስ በተወለደበት ሌሊት መንጋቸውን ከሚጠብቁ እረኞች እንደተገኘ ይታመናል። ሲጫወቱ የማኅበራዊ ደረጃ ልዩነት እንደማይታይ ይነገራል። በሰሜን ኢትዮጵያ ገጠር ወንዶችና ወንዶች ልጆች ጨዋታውን በገና ቀን ብቻ ይጫወታሉ። የሰፈር ልጆች ደግሞ በገና ቀን ከቤት ውጭ ድብብቆሽ ይጫወታሉ።
የእንግሊዝ ቆንስላ ቤት፣ ትምህርት ቤት እና ደራሲው ሀዲስ ዓለማየሁ
በ1920ዎቹና በ1930ዎቹ እንግሊዝ በዳንግላ ቆንስላ ነበራት፤ አር. ኢ. ቼስማን የአካባቢውን ካርታ ሠርተዋል። ቼስማን ከሄዱ በኋላ የቆንስላው ሕንፃ የአንደኛ ደረጃ ትምህርት ቤት ሆነ። ደራሲው ሀዲስ ዓለማየሁ በከተማዋ በጉምሩክ ጸሐፊነት ሁለት ዓመት ሠርተው ለአንድ ዓመት የዚሁ ትምህርት ቤት ርዕሰ መምህር ሆነዋል። በአዊ ዞን ዘንገና እና ጥርባ የሚባሉ ሁለት የእሳተ ገሞራ ጉድጓድ ሐይቆችም አሉ። የዞኑ ዋና ከተማ እንጅባራ ናት። አዊዎች በዞኑ ከነዋሪዎች 60 በመቶ ያህሉ ሲሆኑ አማርኛና አውንጊ የዞኑ ዋና ዋና ቋንቋዎች ናቸው።
የዛሬ ወጎች
- ጾመ ነቢያት: ከኖቬምበር 25 ጀምሮ ለ43 ቀናት የሚቆይ ጾም ነው፤ ብዙ ሰዎች ቀኑን በአንድ የጾም ምግብ ያሳልፋሉ።
- የዋዜማ ቅዳሴና የሻማ ዙሪያ: ቅዳሴው ከምሽቱ 6:00 እስከ ሌሊቱ 3:00 ይቆያል፤ እያንዳንዱ ምእመን ሻማ ይዞ በቤተ ክርስቲያኑ ዙሪያ ሦስት ዙር ይሄዳል።
- ነጭ ነጠላ: በገና ቀን ሰዎች ጫፉ ላይ ቀለም ያለው ቀጭን ነጭ የጥጥ ነጠላ ይለብሳሉ፤ ልጆችም አዲስ ልብስ ሊለብሱ ይችላሉ።
- የዋዜማ ዶሮ ወጥ እና ዳቦ: እናቶች ዶሮ ወጡን እና ዳቦውን ከገና በፊት ባለው ምሽት ያዘጋጃሉ፤ ልጆች ይረዳሉ።
- ለአያት የሚቀርብ ቡና: ትልልቅ ልጆች ቡና አፍልተው ለአያቶቻቸው ያቀርባሉ፤ ይህ የአክብሮት ምልክት ነው።
- የገና ጨዋታ ወይም ቃርሳ: በእንጨት በትር የእንጨት ኳስ የሚመታ፣ ሆኪን የሚመስል የገና ቀን ጨዋታ ነው።
ለልጆች አስገራሚ እውነታ
ዳንግላ ከባሕር ጠለል በላይ 2,137 ሜትር ከፍታ ላይ ናት፤ በከተማዋ የነበረው የእንግሊዝ ቆንስላ ቤት ደግሞ በኋላ የልጆች ትምህርት ቤት ሆኗል።
በዳንግላ ስለ ገና የሚነሱ ጥያቄዎች
ዳንግላ በኢትዮጵያ የት ትገኛለች?
ዳንግላ በሰሜን ምዕራብ ኢትዮጵያ፣ በአማራ ክልል አዊ ዞን ውስጥ የምትገኝ ከተማ ናት። ከባሕር ጠለል በላይ 2,137 ሜትር ከፍታ ላይ ስለምትገኝ ደጋማ ናት። የዳንግላ ወረዳ ሦስት ከተሞች አሉት፤ ዳንግላ ከሦስቱ ትልቋ ናት። የዞኑ ዋና ከተማ ግን እንጅባራ ናት። የ2021 የሕዝብ ግምቷ 53,225 ሲሆን በ1994 ቆጠራ ደግሞ 15,437 ነበረች።
በዳንግላ ገና መቼ ይከበራል?
ኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች ገናን በጃንዋሪ 7 ያከብራሉ፤ በኢትዮጵያ አቆጣጠር ቀኑ ታኅሣሥ 29 ነው። ኢትዮጵያ የራሷን አቆጣጠር ስለምትከተል ቀኑ ከዲሴምበር 25 የተለየ ነው። የዳንግላ ቤተሰቦችም በዚሁ ቀን ተሰብስበው በዓሉን ያሳልፋሉ። በኢትዮጵያ ገናን «ልደት» ብለውም ይጠሩታል፤ ትርጉሙ የልደት ቀን ማለት ነው።
በዳንግላ ከገና በፊት የሚጾመው ጾመ ነቢያት ምን ያህል ይቆያል?
ጾመ ነቢያት ከገና በፊት የሚጾም የ43 ቀን ጾም ሲሆን በኖቬምበር 25 ይጀምራል። በጾም ቀናት ሥጋ፣ ወተት፣ እንቁላልና የእንስሳት ውጤት አይበላም። አንዳንድ ሰዎች ቀኑን በአንድ ጊዜ ምግብ ያሳልፋሉ፤ ጾሙ ከገና በዓል በፊት ይካሄዳል። ጾሙ የሚፈታው በገና ቀን ሲሆን ቤተሰቦች በዚያ ቀን ልዩ ማዕድ ይካፈላሉ።
ልጆችን የ43 ቀን ጾም እንዴት ማስረዳት ይቻላል?
ጾሙን ለገና በዓል የሚደረግ ዝግጅት አድርገው ማስረዳት ይችላሉ። ሰዎች ለ43 ቀን የእንስሳት ውጤት ሳይበሉ ይቆያሉ፤ ከዚያ በገና ማዕድ ቤተሰብ ሁሉ ይሰበሰባል። ትንንሽ ልጆች ሙሉ ጾም አይጠበቅባቸውም፤ ይህን ከቤተሰብዎ እና ከቤተ ክርስቲያንዎ ወግ ጋር ያስተካክሉ። ሁሉም ቤተሰብ የሚያደርገው የተለያየ ስለሆነ ለልጅዎ ዕድሜ የሚስማማ ቀላል ማብራሪያ ይምረጡ።
በዳንግላ የገና ዋዜማ ቅዳሴ ስንት ሰዓት ይካሄዳል?
በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናት የዋዜማው ቅዳሴ ከምሽቱ 6:00 አካባቢ ጀምሮ እስከ ሌሊቱ 3:00 ድረስ ይቆያል (በዓለም አቀፍ አቆጣጠር)። ሰዓቱ በየቤተ ክርስቲያኑ ሊለያይ ስለሚችል ከመሄድዎ በፊት በዳንግላ ያለውን የአካባቢዎን ቤተ ክርስቲያን ይጠይቁ። በገና ቀን ብዙ ሰዎች ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳሉ፤ አንዳንዶችም በዋዜማው ቤተ ክርስቲያን ያድራሉ።
ሻማ ይዞ ቤተ ክርስቲያንን ሦስት ጊዜ መዞር ምን ማለት ነው?
በዋዜማው እያንዳንዱ ምእመን ሻማ ይቀበላል፤ ከዚያም ሁሉም ቤተ ክርስቲያኑን ሦስት ጊዜ በዝግታ ይዞራል። በከተማ አብያተ ክርስቲያናት ሰልፉ ሰላማዊና ዝግተኛ ነው። ብዙ የከተማ አብያተ ክርስቲያናት በሦስት ክብ የተሠሩ ሲሆኑ ዘማሪዎች በውጪኛው ክብ ይዘምራሉ።
ነጠላ ምንድን ነው፣ ለምን በገና ቀን ይለበሳል?
ነጠላ ቀጭን ነጭ የጥጥ ጨርቅ ሲሆን ጫፎቹ ላይ ባለቀለም ጠርዝ አለው፤ እንደ ሻርፕ ይደረባል። ሰዎች በገና ቀን ነጭ ልብስ ለብሰው ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳሉ። በትላልቅ ከተሞች አንዳንዶች የምዕራባውያን ልብስ ሊለብሱ ይችላሉ። ልጆችን ነጭ ልብስ ማልበስ በዓሉ ልዩ ቀን መሆኑን እንዲለዩ ይረዳቸዋል።
የገና ጨዋታ ወይም ቃርሳ እንዴት ይጫወታል?
ሁለት ቡድኖች በጥምዝ እንጨት በትር ክብ የእንጨት ኳስ ይመታሉ፤ ዓላማው ኳሱን ወደ መንደራቸው ማድረስ ነው። ሜዳው ወሰን የለውም ማለት ይቻላል። ጨዋታው ሆኪን ይመስላል፤ በኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች በገና ቀን ይጫወታል፤ በሰሜን ኢትዮጵያ ገጠር ደግሞ በገና ቀን ብቻ ነው የሚጫወተው።
የገና ጨዋታ ከየት እንደተገኘ ይነገራል?
ጨዋታው ኢየሱስ በተወለደበት ሌሊት መንጋቸውን ሲጠብቁ ከነበሩ እረኞች እንደተገኘ ይነገራል። እረኞቹ ኳስና በትር ይዘው ሲጫወቱ እንደነበር ይታመናል። ይህ በወግ የሚነገር ታሪክ ሲሆን የገናን ጨዋታ ከመጀመሪያው የገና ሌሊት ጋር ያገናኛል፤ ልጆችም በደስታ ይሰሙታል።
ልጆች በገና ቀን ከቤት ውጭ ምን ይጫወታሉ?
የሰፈር ልጆች በገና ቀን ከቤት ውጭ ድብብቆሽ ይጫወታሉ። በሰሜን ገጠር ደግሞ ወንዶች ልጆች የገና ጨዋታን ይጫወታሉ። ልጆች ጠዋት ከእናታቸው ጋር በጣም ቀደም ብለው ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳሉ፤ ከዚያ ሲመለሱ ጨዋታው ይጀመራል። በደጋዋ ዳንግላ የጠዋቱ ቅዝቃዜ ስለሚበረታ ልጆችን ሞቅ አድርጎ ማልበስ ይጠቅማል።
በገና ዋዜማ ምሽት ቤተሰቦች ምን ያዘጋጃሉ?
በብዙ ቤቶች እናቶች ዶሮ ወጥ እና ዳቦ ከገና በፊት ባለው ምሽት ያዘጋጃሉ፤ ቡናም ያፈላሉ። ልጆች እናቶቻቸውን በዝግጅቱ ይረዳሉ። ማዕዱ በገና ቀን ከቤተ ክርስቲያን ከተመለሱ በኋላ ከቤተሰብ ጋር ይቀርባል።
ልጆች ለአያቶቻቸው ቡና ያቀርባሉ?
አዎ፣ ትልልቅ ልጆች ቡና አፍልተው ለአያቶቻቸው ያቀርባሉ። ለታላላቆች ቡና ማቅረብ የአክብሮት መግለጫ ነው። ትንንሽ ልጆች ደግሞ ይህን በመመልከት ለታላላቆች አክብሮት መስጠትን ይማራሉ። ቡናው ብዙ ጊዜ በዋዜማው ምሽትና በገና ቀን ይፈላል።
አዊዎች እነማን ናቸው?
አዊዎች የአገው ሕዝብ አንድ ክፍል ሲሆኑ በአዊ ዞን ከነዋሪዎች 60 በመቶ ያህሉ ናቸው፤ ሌላው 38 በመቶ አማራ ነው። በ2007 ቆጠራ 631,565 አዊዎች ተቆጥረዋል። አማርኛና አውንጊ የዞኑ ዋና ዋና ቋንቋዎች ናቸው። ዞኑ በ2007 ቆጠራ 982,942 ነዋሪ ነበረው፤ ከእነዚህ 12.5 በመቶ ብቻ በከተማ ይኖራሉ።
አውንጊ ምን ዓይነት ቋንቋ ነው?
አውንጊ አዊዎች የሚናገሩት የአገውኛ ቋንቋ ዓይነት ነው፤ የኩሽ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ነው። የአገውኛ ቋንቋዎች በአማርኛና በሌሎች የኢትዮጵያ ሴማዊ ቋንቋዎች ላይ ጠንካራ ተፅዕኖ አሳድረዋል። በዳንግላ አካባቢም አማርኛና አውንጊ ይሰማሉ። አዊዎች ሰባት ንዑስ ቡድኖች አሏቸው፤ ሁሉም በዋናነት በአዊ ዞን ይኖራሉ።
በአዊ ዞን ምን ዓይነት ሐይቆች አሉ?
በአዊ ዞን ዘንገና እና ጥርባ የሚባሉ ሁለት የእሳተ ገሞራ ጉድጓድ ሐይቆች አሉ፤ ዚምቢሪ የሚባል ረግረግም ይገኛል። የዘንገና ሐይቅን የዘንገና ጫካ ከብቦታል። ዞኑ ከ1,800 እስከ 3,100 ሜትር ከፍታ ያለው ሲሆን ዘጠኝ ያህል ቋሚ ወንዞች ወደ ዓባይ ይፈስሳሉ። ከሐይቆቹ ሌላ በዞኑ በርካታ ጫካዎች አሉ፤ ዘንገና ጫካ ከነዚህ አንዱ ነው።
በ1620 በዳንግላ ምን ተከስቷል?
በ1620 ንጉሠ ነገሥት ሱሰንዮስ በዳንግላ አልፈዋል፤ ይህ ስለ ከተማዋ ከተመዘገቡ ቀደምት ታሪኮች አንዱ ነው። ስለዚህ የከተማዋ ስም ከ400 ዓመት በላይ በጽሑፍ ታሪክ ውስጥ ይገኛል። ለልጆች ይህ ዳንግላ ጥንታዊ ከተማ መሆኗን ለማስረዳት ጥሩ ምሳሌ ነው።
የዳንግላ የእንግሊዝ ቆንስላ ሕንፃ ምን ሆነ?
በ1920ዎቹና በ1930ዎቹ እንግሊዝ በዳንግላ ቆንስላ ነበራት፤ አር. ኢ. ቼስማን በዚያ አገልግለዋል፣ የአካባቢውንም ካርታ ሠርተዋል። ቼስማን ከሄዱ በኋላ ሕንፃው የአንደኛ ደረጃ ትምህርት ቤት ሆነ። ልጆች የቀድሞ የቆንስላ ሕንፃ ትምህርት ቤት መሆኑን ሲያውቁ ይደነቃሉ።
ሀዲስ ዓለማየሁ ከዳንግላ ጋር ምን ግንኙነት አላቸው?
ደራሲው ሀዲስ ዓለማየሁ በ1930ዎቹ መጀመሪያ በዳንግላ በጉምሩክ ጸሐፊነት ሁለት ዓመት ሠርተዋል። የእንግሊዝ ቆንስላው ሕንፃ ትምህርት ቤት ሲሆን ደግሞ ለአንድ ዓመት ርዕሰ መምህር ሆነዋል። ዳንግላ በኢትዮጵያ የሥነ ጽሑፍ ታሪክ ውስጥ በዚህ ትታወቃለች።
ስንት ሰዎች በዳንግላ ይኖራሉ?
በ1994 ቆጠራ 15,437፣ በ2007 ቆጠራ 24,827 ሰዎች ተቆጥረዋል። የ2021 ግምት ደግሞ 53,225 ነው። ይህም በ1994 እና በ2021 መካከል ሕዝቧ ከ15 ሺህ ወደ 53 ሺህ ያህል ማደጉን፣ ከተማዋም በፍጥነት እያደገች መሆኗን ያሳያል።
የ2026 የዳንግላ የገና መረጃ መቼ እና የት ይገኛል?
የ2026 ዝግጅቶች እስካሁን አልተረጋገጡም፤ ስለዚህ ቀን አንጽፍም። Rally Takes the Train የዳንግላ የገና መመሪያ ዝግጅቶቹን በኖቬምበር መጨረሻ ላይ ይጨምራል። በመመሪያው ገጽ ላይ ኢሜይልዎን ካስገቡ ሲዘጋጅ ማስታወሻ ይደርስዎታል። እስከዚያ ድረስ የታሪኩን ክፍል ከልጆችዎ ጋር ማንበብ ይችላሉ።
ምንጮች
- Ethiopian Christmas, Wikipedia
- Dangila, Wikipedia
- Agew Awi Zone, Wikipedia
- Awi people, Wikipedia
- Ethiopia: The Uniqueness of Genna Celebration in Ethiopia, allAfrica
- Children tell us how they celebrate Christmas in Ethiopia, Children Believe